Петре М. Андреевски „Пиреј“ На моите баби: Велика, Милка и Севда, наместо запалена свеќа на нивниот Гроб, иако знам дека ова е мало пламенче за да ја угрее нивната бескрајно испустена душа П. М. А. Пиреј е троскотна трева, а некои ја викаат и Коштрева. Ама ти колку сакаш кошкај ја, корни ја, куби ја, таа пак не умира. Само малку да се допре до земјата и пак ќе се фати, ќе оживи, ќе потера. Ништо не ја ништи таа трева. I - Колку убав пролетен ден, луѓе божји, велеа жените, колку убав ден поминува низ полето!... Сега Велика веќе се сретнала со децата, велеа. Денот беше широко отворен над селото и од селото излегуваа миризби од зовриен грав, од запалени буништа што смрдеа дури долу, до училиштето. Во дворот од училиштето војниците на „Велика Б'лгарија“ го чистеа оружјето и погледнуваа кон патот. Од училиштето се слушаше: Здрав желаем, ште стареем, за кого живеем, за Б'лгарија, ура, ура, ура! Извиците се мешаа со испрекинатото одѕвонување на црковната камбанарија. Такви крикови доаѓаа само од жеравите кога, есење, го надлетуваа селото. Од селото ја изнесуваа Велика Мегленоска. Пред неа одеа три божји крста, а зад неа гологлави мажи и забрадени жени во црни шамии. Патот беше понизок од меѓите и луѓето не се гледаа цели. Им се гледаа само главите што ги држеа наведнато, како искарани деца. Лицата од луѓето час се развласуваа во светлината (небаре грутки шеќер пуштени во чиста вода), а час стануваа јасно пристемнети од тажниот поглед со кој ја испраќаа старицата. - Човекот со плач иди на светов и со плач си оди од светов, рече Дуко Вендија, одејќи рамо израмо со Родена Мегленоски. Роден Мегленоски само ги забришуваше очите, зацрвенети од тутун, од ракија и од повремено расплакување. Ова можеби му беше прво расплакување по раѓањето, зашто Роден Мегленоски одамна не живееше во селото. Сега беше дојден само заради погребот на својата мајка, Велика Мегленоска. - Овој ден е само за сликање, како порачан за сликање, рече некој, загледан кон полето. А од полето дотекуваа разни бои, се разлеваа по нивите и по ливадите, се искачуваа - по стеблата, заседнуваа на нови височини. И замаените луѓе, ги занесуваа во одењето. Кога врвеа пред училиштето, луѓето погледнуваа кон војниците и си шепотеа: - На царот му била боса главата. - На папагалите1 Гањо2, под рака, Македонија ја води на дупење. – Даночниците ни бараат да пријавиме и камили. Орачите коишто се враќаа од полето, подзапираа, ги вадеа капите и се крстеа. Тоа го направи и еден набожен бугарски војник од дворот на училиштето. Тогаш едно момче се стрча да го допре неговото оружје. Но војникот наеднаш запре со крстењето и му врза една тешка шлаканица на момчето. Со истата рака со која се крстеше. Момчето почна да бега. - Мамката шумкарска, рече војникот потоа и ја крена пушката за да го нишани момчето. Но тоа подзапре, се сврте и рече: - Па, нели сме Б'лгари? Војникот ја спушти пушката, а момчето се смеша меѓу луѓето од погребната поворка. – Која држава ќе дојде по оваа, рече момчето, кој ќе дојде, стрико Дуко, кога ќе се кренат овие? Над главите од луѓето сонцето грееше преоблечено и чисто и ништо не можеше да го извалка во допирот со земјата. Од тоа се поткреваше и земјата, ко слабина од стелна крава. Всушност, ја поткреваа некои попови прасиња и кртици, некои притаени семиња и повратени треви. И се беше во некакво движење: говедата се митареа, чешајќи се по дрвјата, младото ветерче скришно се задеваше со овошките и овошките крцкаа, занишани и од цут, од пеперуги и од пчели. И беше мачно, о боже, колку беше мачно да се повлекува тажна линија меѓу сите тие мириси и струи, меѓу окца и младици, меѓу свирки и светлини. 1 „Папагали" - едеп вид постери каде, пиз карикатури, фашистичката пропаганда ја коментираше II светска војна, односно своите успеси во неа. Овие постери беа истакнувани на сите прометни места во градовите и селата во окупирана Македонија. 2 „Гањо" - прекар, име за Бугарија, односно за секој Бугарин. - Мачно е да си тажен во еден олку убав ден, рече Роден Мегленоски, и ваков ден не е за погреби. - Мајка ти заслужува повеќе од еден убав ден, рече Дуко Вендија, иако добриот ден завршува како и добриот човек. - Мајка ми цел живот беше добра, рече Роден Мегленоски, но за татко ми никогаш не сакаше да зборува. - Како што прекршува денот, рече Дуко Вендија, така прекршува човекот. И ништо не би почнале кога би знаеле дека лошо ќе заврши, рече. Кога излегоа пред гробиштата луѓето се видоа цели. Се виде и сандакот на Велика Мегленоска. Таа лежеше мирно и со прекрстени раце на градите. Како да криеше нешто под дланките. Меѓу прстите ѝ стоеше угасната свеќа. Очите ѝ беа пропаднати во длапките под веѓите и беше многу видливо дека сосила ѝ ги затворале. Всушност, едната клепка ѝ беше сè уште подотворена и од белката ѝ излегуваше една студена светлина во која се гледаше сиот грешен свет со кој беше се сретнала. На стиснатата уста смртта ѝ стоеше како незарастена лузна, како трага од долго целивање со неа. Од ушите и од ноздринките ѝ се подаваше црвено пасменце волна. Гробот беше ископан и купот земја го одронуваа мрави и гуштерици. Децата ги одврзуваа шамивчињата од крстовите што ги носеа, а попот пееше: – Благословен бог наш всегда њиње и присно и во веки векови. Амин. Еден пијан гробар се занурка над гробот и луѓето го задржаа, фаќајќи го под мишките. – Помилуј нас боже, по велицеј милости твојој, молим ти сја, услиши и помилуј, господи помилуј, господи помилуј, господи помилуј! Од патот рикна магаре, и некој рече: волкот да те изеде! Пијаниот гробар си го исекна носот, а на црквинската црешна почна да црцори врапче. ...Еште молимсја о упокоении души усопшеј раба божија Велика, и о еже проститисја еј всјакому прегрешенију, волному же и неволному. Господи помилуј, господи помилуј, господи помилуј! - Еј, врапчено нè гледа, рече пијаниот гробар, подавајќи се меѓу луѓето. Луѓето го мушкаа во ребрата, го тргаа за ракавите. - Леба ми, врапче подлетарче нè гледаше од црешнана, рече гробарот, тргнувајќи кон црешната, ене го, се скри меѓу лисјено, ене го, колва мушички, рече не запирајќи со одењето. ...Во блаженом успением вечниј покој подажд, господи, усопшују рабу твоеј Велика и сотвори еј вечнују памјат... Вечнаја памјат, вечнаја памјат, вечнаја памјат! - Одлета, рече пијаниот гробар, враќајќи се од кај црешната, одлета врапчето. А може да не беше врапче, рече, може да беше душата од Велика Мегленоска. Тоа што нè гледаше и тоа што одлета, рече. - Ај, попе и коските од децата, рече Уља Мегленоска. - Еште молимсја о упокоениих души усопшеј рабеј твоеј... Како се викаа? - Ангеле. - Ангеле. - И Капинка. - Капинка. - Па Роса. - Роса. - И Здравко. - Здравко. - И Ѕвездан. – И Ѕвездан ѝ сотвори им вечнују памјат, вечнаја памјат, вечнаја памјат, вечнаја памјат! Бог да ги прости!... Коските одозгора... Ами мажот ѝ, праша попот, зошто не ѝ го кажавте мажот ѝ? – Тие беа скарани, попе, рече Уља Мегленоска, стрина му на Роден Мегленоски. Се налутија пред да го прости господ, рече, и таа не сакаше да ја закопаме заедно со него. Еднаш ме заколна за душата од децата: кога ќе умрам, сестрице, ми рече, закопај ме кај децата, ама подалеку од Јона. Овој век ми помина без него, ми рече, и оној нека ми врви без него. – Ама таму ќе се смират, рече попот, само што ќе се сретнат и ќе се смират. Таму нема бегање, нема разминување, рече. Гробарите веќе ја ринеа земјата, си плукаа во рацете и ја ринеа земјата, ја нафрлаа со лопатите на сандакот, го засипуваа гробот. Жените се наведнуваа, се наведна и Роден Мегленоски, се наведна и Дуко Вендија, се наведнаа уште два-тројца старци и сите заграбуваа земја меѓу прстите и фрлаа врз покојницата Велика Мегленоска. – Ебати животот, рече пијаниот гробар и пак го издува носот, го исекна. Наоколу мирисаше на догорени свеќи, на лански босилек, на пресна земја и на некоја старечка издишка што поминала меѓу расипани заби. Од зад црквата се слушаше кукање на кукавица, од селото доаѓаше пеење на петли, прилајување на кучиња и денот стануваше уште повисок. - А зошто не го сакала и во гробот, праша Роден Мегленоски, бришејќи си ги очите. - Зашто некои работи остануваат запаметени и за по смртта, рече Дуко Вендија, и зашто староста го расчинува човекот и затоа никој не ја сака, рече и зеде варена пченица од жените коишто раздаваа за душа. За испустената душа од Велика Мегленоска. - Кажи ми, рече Роден Мегленоски. - Ќе ти кажам, рече Дуко Вендија, ама ќе ти кажам како што ми кажуваше мајка ти, Велика, и како што ми кажуваше татко ти, Јон, и како што ми се кажуваше мене. Под тремот црквински редачките веќе клаваа за ручек и нешто постојано брчеа со устите, како и мувите над котлите со манџа. Јон Кога се свапери Сребра Лишка дојде еден човек и на татка му вели: - Се сваперила дека не сме префрлиле вода преку рамена, вели, и дека со немиени раце сме ручале по закопот. А може нешто сме подале преку покојната, вели, или нешто ја поминало: куче или маче, глушец или кокошка, а може и некој човек да ја пречекорил, му вели. Да се опулиш под мишката од ваперов син и ќе ја видиш ваперката, му вели човекот на татка. - Не сакам да ја видам, му вели татко, а не сакам и тебе да те гледам, му вели, и си пие цигара, се пули в земја. По три дена татко си го пресече палецот со секира. Мајка тогаш му прати скришни мунѕи и му рече: – Тоа е дека не веруваш во вапери. Може ваперот ти ја мрднал секирата, му рече и, наместо тутун, на прстот му врза изгорена човечка коса. А татко беше голем мајстор за делкање. Ама јас малку го паметам, само како дете го паметам. Беше есено време и во гумното обделкуваше еден влек платици. Паче, тука беше и Давиде Недолетниот. Јас не знам дали имав десетина години, а Давиде беше, речиси, момчарак, ама ништо не му помагаа годините. Кај ќе застанеше, таму ќе го засмрдеше местото. Како некоја болест да заседнуваше. Секои двајца со него тројца стануваа. Испустен човек: нема ни трпеза, ни нешто за на трпеза. Клечи така Давиде Недолетниот пред татка, а татко си ги делка платиците. И ноздрите му се шират, фрчат и го шмркаат воздухот, го одбираат. Поделкај, чини, поделкај, па плукни си во дланките за да не му се лизга рачката од секирата И секирата само свирка и светка и летаат деланки од крај неа. Дури онаму, настрана, летаат деланките. Давиде Недолетниот си зборува нешто, ама татко не го слуша. Вистина, напати ќе го погледне со очите, ама пак убаво не го гледа. Оти очите му играат само над платицата што ја делка и му играат на смени. Со едното мижи, а со другото гледа. Ќе истера така еден ред делкање, па ќе клекне, ќе го замижи едното око, а со другото ќе нишани: дали под конец поминала секирата, дали право ја воделе рацете. Како што треба. Па после ќе ја сврти платицата, ќе ѝ изврти нова дупка со сврделот, ќе ја презапне. И ќе почне да ја делка од другата страна. - Еда, убава плужица, ќе рече Давиде Недолетниот, да му 'бам мајката, ако не е убава плужица. - Кај гледаш плужица, му вели татко, ова е платица. - Еда, не е плужица, прашува Давиде Недолетниот како изненаден. - Платица е, бре Давиде, му вели татко. - Еда, сега е платица, а после плужица, вели Давиде, колку нешто да се вели. - Платица е, бре, платно да ти застане на очите, му вели татко, кај може од платица да стане плужица?! И така: едниот - платица, другиот - плужица, платица, плужица, шарена марена, татко си делка, а Давиде клечи пред него, се чуди и не знаеш дали не знае или само се инаети. Ама си мрмори човекот, си брчи под носот. И сред тие зборови, се надава мајка на чардакот и го викнува татка за ручек. Татко се исправа, издишува и ми ја подава секирата мене. - Гледај ваму, ми вели татко, ова е даб благун и тој има најмногу срцевина за спици, за бочви и за качиња и да знаеш за отсега, ми вели, рапавиот даб е само за јаглен и за греење, а церовиот даб е за ништо, вели, оти нема срце и брзо скапува. Ајде, сега делкај, учи се, ми вели и тргнува по скали, влегува дома. По него влегува и Давиде Недолетниот. - Еда, господ да ви придаде, ќе рече Давиде Недолетниот, еда, не сум гладен, ама атер на трпезата и, еда, атер на лебот... ќе земам. - По едно време, а големо време, ете го пак татко, слегува по скали во гумното. И по него слегува и Давиде Недолетниот. И застануваат пред мене, ме гледаат кај што ги чачкам спиците, кај што ги џвакам со секирата. Ги мачам. Ме погледа така татко, ко лут, ко нелут и после наеднаш се наведна и почна да ми ги фрла спиците. Јас го гледам и ми иде да си ги пресечам рацете. Ама што ќе правиш, секое фаќање и ќе се наспичиш. Тешка ми е секирата, настрана ми бега. Кај што не треба ми ја занесува раката. А татко само се наведнува и - фати фрли, ми ги исфрли спиците преку куќа, преку река, а може и преку село ми ги исфрли. Вечерта, во мрачкото, ме фати за рака и ме одведе на меана. Ги прашува таму луѓето: - А бре, да не видовте ѓупци, вели, да не видовте ѓупци да идат навака? - Зошто ти се ѓупци, Коте, прашуваат луѓето. - Ќе го продавам детево, вели татко, не знае да делка, вели, и не го сакам за роднина. - Не карај го детето, велат луѓето, туку неговото незнаење карај го, му велат. - Не го родив за да не знае, вели татко, мора да имам нешто згрешено. - А не ти пишало молба за да го родиш, му велат луѓето, кој се родил учен, бре Коте, му велат, а детето е уште мало за да знае и за да може да знае, му велат. - Мајката, значи мора да имам нешто згрешено во правењето, вели татко, мора да сум погрешил нешто во правењето, вели. - Грешката е твоја, а не негова, му велат луѓето. И тогаш татко ми врза шлаканица и ме пушти дома со плачење. Таков беше, сурпет човекот, никаков. Та набрзо потоа отиде во Преку, на печалба. И добро печалел, ама парите не му траеле. Скинати џебови носел. Едно кусо време кај него поработил и Јоше Свирачот, па тој кажуваше како ги трошел парите. Ќе порачал две-три оки вино и една табла ореви и ќе му нареди на Јошета со заби да му крши од оревите. Јоше млад и послушен ќе крши, што ќе прави, а татко ќе пие вино и ќе џвака ореви, ќе меле. Згора на тоа уште и ќе се лути и ќе му вика на Јошета побрзо да му крши од оревите и побрзо да му ги чисти јатките. - Дувај ги, викал татко, издувај ги, велел, да нема ни раска на јатките. - Да не сакаш и да ти ги џвакам, мајката, му рекол еднаш Јоше Свирачот, ама татко не го заушил убаво, оти устата му била преполнета со ореви што ги крцкал со забите и од тоа не му се дослушувало. Слушал само некое тркалање на камења, само некое чкртање му идело во ушите од џвакањето на оревите. Па после ќе го натерал да му свири со гајдата. Јоше Свирачот и таму ја носел гајдата и уште од детиште знаел да свири и не му било тешко. И дека татко знаел колку сакал многу да свири Јоше Свирачот, постојано го терал да му свири одозгора. Првин го качувал на маса, па после на покривот од меаната и на крајот го качувал и на некоја топола. И Јоше Свирачот се качувал, до сам врв од тополата се качувал, а татко играл долу, околу тополата. Потоа ќе почнело да се збира народ и се чудел народот од кај свири гајда, оти Јоше бил скриен во гранките од тополата и меѓу нив се закрепувал за да не падне одозгора. Со нозете се закрепувал, а со рацете свирел. Татко ќе се уморел, а Јоше не се уморувал од свирењето. И така Јоше правел сè што ќе му речел татко, само за да може да свири, да има некој да го слуша, да има и друг што ќе се радува со неговото свирење. И кога ќе видел татко оти не запира со свирењето, ќе му викнел да слезе и со некое ноже ќе му ја дупнел гајдата. И Јоше ќе гледал и ќе плачел над дупката, како над рана што никогаш нема да заздравее. Така - еднаш, двапати, така - трипати, четири и Јоше Свирачот избегал од кај татка. - Па тој никогаш не ме остави сам да пресвирам, да се донакажам, велеше Јоше Свирачот, таман ќе ми се стопли срцето, тој снег ќе ти фрли во него. А никако не си, не смееш да му препроговориш, велеше. Мајка пак, желната, умре млада. Ја фати некое чудно болесиште, и се поду кожата, отече целата, се набабури. Ние бевме уште мали со Мирчета, не знам колкави бевме, леба ми, јас дали имав единаесет, дванаесет години, а Мирче беше помал. Една ноќ се мочавме во јазот и некој ни рече: „Кој се моча, ноќе, в река, ќе му умре мајката". И тогаш си дојде татко од Преку за да ја види мајка. Сигурно некој му пишал, или му кажал дека е болна и му порачал да си дојде. Ние го гледаме со Мирчета, тој седи онака, расчекорен и само тупка со нозете. После нè викна, нè зеде меѓу колена и ни даде по едно ѓеврече. Поседе така, се повртка колку една недела дома и зеде една кола воловска, од Вендиовци, и ја качи мајка на колата. Кладе една рогузина на душемето и ја легна мајка. – Ајде, сега деца, вели, простете се со мајка ви, вели, оти ова ќе ви биде последно видување, вели. Ние отидовме над неа и таа не гледаше, а очите ѝ се завируваа. Не може да зборува жената. Сака, а не може. Само нè гледа и ѝ се полнат очите со солзи, и претекуваат. Со мака ја поткрева едната рака и нè фаќа за вратот, не милува по темето со раката. Првин едниот, па другиот. Не фаќа и не поттргнува, не наведнува кон себе. Сака да не баци жената, а ние не знаеме што сака. Е, некако нè баци, а лицето цело и подвирува од солзи. Батачка. Кога ја видовме таква мајка и ние почнавме да плачеме. Татко тогаш ги удри воловите со прачка, ги потера и тие тргнаа. Ама тргнавме и ние по колата. Колата чкрта, а ние одиме по неа и гледаме во рогузината кај што лежи мајка. И плачеме. Не знам тогаш, дали од нишањето, од тресењето на колата се помрднуваше мајка, ама мене ми се стори дека се мачи да се поткрене, да се подисправи, да се обѕрне по нас. Да ни се опули уште еднаш, да не привиди. Ама не може. Ние тогаш уште посилно заплакавме со Мирчета и татко се сврте, се приповрати и нè удри со прачката за да се вратиме дома. И ние се вративме. Се враќаме и се вртиме, гледаме по колата што се оддалечува надолу. И така, татко беше ја вратил мајка во Боишта, откај што беше земена. – Мене не ми треба болен човек дома, беше му рекол на вујка, и ја оставил мајка. После си умре, жената, таму. Кога чувме дека умрела, се сетивме и за мочањето во јазот. Татко после нè глави кај калуѓерите од манастирот и си замина пак во Преку. Отпрвин по нешто праќаше, а после му се изгуби трагата. Дали се прежени или умре, не дознавме. И така, откако му се изгуби поштивијата, работевме во манастирот колку за лебот и за по едно рало опинци што ги чувавме за зимата. За кога ќе падне силен снег. Сега никој нема со нас: ни некој нешто да нè праша, ни некој да ни каже. Само еднаш дојде вујко и ни рече: - Како сте, деца? - Добри сме, му рековме ние на вујка. - Е, добро што сте добри, вели вујко, така и треба, рече и си отиде. Толку беше. А во манастирот не ни беше толку лошо. Вистина работевме сè, ама и писмо научивме. Народот тогаш беше слеп за писмо. Качи го на магаре и добитокот го носи од дома, добитокот го враќа дома. Толку беше опулен народот. Колку и добитокот. Немаше книги што ќе ти кажат кога си се родил и како се викаш. И тешко на оној што не ќе си го запамети името и годината на раѓањето. Живее, ама како да не живее, тука е, а нетука. И ќе умре, не знаејќи дали на безвреме умрел. Речиси така, незапамтен од луѓето. Ама тогаш луѓето повеќе паметеа, оти помалку работи имаа за паметење. На книже се запишуваа само умрените за да ги спомне попот во молитвата на гробишта. Над нивните мрачни доми и домови. Едно време се отвори училиште во куќата Кузеска, ама малку траеше. И што ќе научиш таму, во едно тесно, зачадено одајче. Од чадот не се гледа и учителот. Огнот чади, а ние шмрчкај и бриши ги очите, бриши ги црните таблиња. А и учителот не го разбираш убаво, па тој ќе се налути дека не го разбираш, ќе земе прачка, и трас-трус, ќе те шврка со прачката по прстињата. Тој ќе те удира, а ти ќе се превиткуваш, ќе потсинуваш, ќе се собираш копец во вратот и во срцето, ќе ја собираш устата, ќе ја собираш раката и, примижувајќи пак ќе ја подаваш. На крајот со пиштење ќе прснеш да бегаш низ врата, надвор. Ќе бегаш и - олеле, олеле, ќе викаш и ќе си дуваш во прстите од силна болештина. Јас поодев малку, оти мајка не ме пушташе. - Мене, вели, главата ми гори од работа, а тој брка чавки. И ќе ме тера на дрва, со кози или некому да му ги пасам воловите колку да не јадам дома. И јас ќе се искрадам кога понема работа, а кога немало работа в село, а мајка ќе помине пред куќата Кузеска, ќе тропне на џамот и ќе рече: - Даскале, пушти ми го детето да ми помогне, па после кажи му што треба да му кажеш. А вечерта ако земам да пишувам на кандило, мајка ќе дојде да ми ја затегне светлината. Само малку да светка, колку око од мачка. – Ајде, веќе легни си, вели, легни скости се, не ти даваат јадење од тоа. Проста жена, ама мајка ти е, не можеш да ја смениш. Таа прва ти дала да јадеш. И јас сам, така, на одење ќе пишувам букви: дали во правта на патот, дали во пепелта од огнот, на камењата, кај што ќе најдам. Така учиш, со овега, со онега. А навечер ќе чекам да излезе месечината и ќе се потпрам на пенџерчето: ќе собирам, ќе одземам. Чкртај, приѕирај... Во манастирот барем можев да пишувам слободно, кога ќе сум слободен. Калуѓерите ќе палат кандила и ќе се молат, а јас ќе пишувам, ќе препишувам. Отец Висарион ќе си ја пушти сенката кон мене, ќе ме покрие ко облак неговата сенка и потоа ќе ги чујам и неговите чекори од квачка. Така се шанташе во одењето. Ќе се надвисне над мене и ќе рече: – Бравос, синко! Писмово ќе ти отвори уште еден пат кон бога. Богат не е тој што има пари, вели, туку тој што нема сиромашна душа. По три години откако првпат ги чув овие зборови, во манастирот дојдоа тројца комити. Го фатија отец Висарион и со нож му ја исекоа брадата. Пред сите нас и пред сите светци. Си сечат и ножот, меѓу кандилата, само светка ко мразурец на месечина. – Ако не знаеш зошто, прашај, велат и му ја сечат брадата, речиси му ја кубат. На отец Висарион му се отвора гушата и лицето, а му се затвора устата. Ништо не зборува. Потоа го изведоа надвор од манастирот. На излегување ме викнаа и мене. Другите ги оставија. И калуѓерите и Мирчета, брат ми, ги оставија. Им рекоа само да не зборуваат, оти тие секој збор можат да го чујат. Како и господ што може се да чуе. – Видов - не видов, чув - не чув, рекоа. И излегоа. Со нив излегов и јас. Отец Висарион одеше напред и за ништо не се противеше. Ја прејдовме мртвицата и запревме во нивата зад врбите. – Подај ми го ножот, рече војводата. И јас со страв го извадив ножот од појасот на војводата. Му го подадов. И тој, едно земање, го збрца под гушата од отец Висарион. Отец Висарион се заниша, кркорејќи и откако падна на земја, почна да клоца со нозете, како обеспрашена пеперуга. – Сега врати ми го ножот, ми рече војводата. И јас клекнав, се потпрев со колената на градите од отец Висарион и со двете раце го повлеков ножот. Дршката беше топла и леплива од крвта на отец Висарион. – Ние двајцата убивме еден доушник, рече војводата поземајќи го ножот, и сега и ти можеш да дојдеш со нас. Подобро да дојдеш отколку да останеш, ми вели и го брише ножот од мантијата на отец Висарион. И јас, молчејќи тргнав со нив. Преку нивје, нагоре, в шума. Кога запревме, војводата рече дека сега е најблиску до бога тоа божјо копиле. Јас ја кренав главата и видов една ѕвезда што се заниша и што падна од небото над манастирот. Каде што падна и отец Висарион. Велика Со прво јас не го знаев Јона, оти немаше и како да го знам. Јас сум од ова село, подолу. Од Жван. Ако е за право имав нешто начуено за него, ама на млади години ќе чуеш за многу. Еднаш, на киселица берење, тукуречи и го подвидов, ама многу оддалеку. Кај си можел тогаш, кај си смеел да се гледаш. Тогаш беше големо ако ти пушти некој сонце од ог-ледалце. Тој ќе ти пушти, а ти ќе му ја свртиш главата. И толку. Никако не оди: крв ти капе од лицето. Такво беше сакањето. Можеш да го видиш ако украдеш некоја минута кога тој не те гледа. И ќе го видиш на брзина и оддалеку. Како на нерамна вода. Се плашиш да не ти го фати погледот, да не ти се сретнат очите. Е, после чув и од која куќа бил и што имаат. А повеќе чув што немаат. Јас пак прво што прашав: колку ниви имаат, прашав, а да имаш многу ниви, значи многу да работиш. Ништо друго. Оти знаеш: земјата е танка, ништо не додржува до крај. Ама младост! Се надеваш, се лажеш. И така слушам за него и пак не знам како догања, каква му е иконата, лицето. Еднаш пак на Јона да му текне: ќе ми ја гледа работата. Ги наовчиле колите со брат му, со Мирчета, и тргнале на пазар со платици, со плужници, со ќумур... И кога свртеле на џаде, кај водениците Чатлакови, ме здогледале мене кај што копам пченка. И ги запреле колите, ги отспрегнале коњите и седнале да ме гледаат. Ги пасат коњите, ги навртуваат покрај патот и ми ја гледаат работата. Јас не бев сама, ние бевме пет-шест другачки што си помагавме во пченки-копање. Денеска јас кај неа, утре - таа кај мене, и полесно ни се стемнува. А летен ден, долг како година, брзо се разденува, ама никако не се стемнува. И, велам, копаме така наредени помеѓу огништата од пченката, а мотиките само с'скаат, само касаат од земјата. Јас тогаш бев многу јака и работата се плашеше од мене. Мислам само господ беше поработлив од мене. Ракавите, завратени, ми пукаат на рацете, ко ќунци, ко бории. И моти-ката ми игра пред мене, спипиле што се вели. Ама другачките не беа сите такви. Некои само гледаат во сонцето до каде е искачено. Ќе погледнат во сонцето, па ќе погледнат во сенката за да видат колку им е скусена. Па после ќе се џарат што се прави на патот: кој поминал, кој заминал. – Ајде, мори, повјасајте, ќе им викам, ајде да ја претераме нивава, дури не се опрлила сосема пченкава, дури не се омацурила, ќе им викам и ќе си копам напред, одам пред сите. Ќе се вратам, ќе ги подземам и пак им бегам напред, глава не покревам. Само гледам пред нозете, пред прстите. А другачки ми: ха, ха, ха - ихи, една ќе се изука, друга ќе ѝ се привдаде, се смеат. И шатмара Божана, ова било, она било, го претеруваат селото. А едно жешко време беше згазило: еден припек те удира озгора, а друг те начекува оздола. Ти ја усвитува главата. Мислиш и шамијата ти ја подгорува. Ти ја присмадува. А јас ги силам другачките, им подвикнувам да истераме повеќе од нивата дури не ни дошла сенката под петици. Оти тогаш сите ќе избегаат под дрвјата и полето ќе остане само со сонцето. - Кршете ги и грутките, викам, а не само копни, преврти, велам, и не ја оставам мотиката да застане, да ми запре. - Ако не ти чини, препомини го, ми велат другачките и пак се смеат, се укаат, една по друга се укаат и гласот им се шета ко ѕвонец низ полето. Ќе се изукаат и ќе се опулат нагоре дали иде ручекот и до кај дошло сонцето. И јас што ќе правам, нема да се тепам, си го терам редот пред себе. Еден ред фати со нив, па истерај го пред нив, па друг ред фати, стасај ги и пак пред нив истерај го. А Јон и Мирче си ги пасат коњите и само ме гледаат. Јас ништо не знам. Кој мислел дека некој ме гледа. За вистина, еднаш како да ми се пресенија некои луѓе кај патот, ама од кај знаеш кои се и што прават. Си мислиш некои патници се починуваат, го попасуваат добитокот. А и да сакаш да гледаш во таков ден ништо јасно не се гледа. Цело поле е некако пристемнето, омарничаво, и се некои дипли, дипли запурнина се наднесуваат над тебе и те притискаат. Времето тежи, мислиш облак ќе удри. Ама ништо. И само се потиш, бразди пот ти слегуваат по снагата, од под гуша до петици. И само ти се суши устата и те тера да пиеш вода. И една од другачки ми, Стојна Ресулоска, само ја пуштаме да ги полни стомните, да носи вода. А таа радосна оти малку ќе здивне од копањето оди и ни носи. Таа носи, ние пиеме. Само малку ќе се потпреш на рачката од мотиката и ќе ја кренеш стомната. И стомната кркори, се празни. Мораш некако да се гаснеш. И тураш. Ќе подугаснеш малку и пак почнуваш да прашиш. Ја подберуваш нивата пред себе и ја поштиш покрај секое коренче од пченката. Му ги ослободуваш рамената, ретчиш, му правиш пошироко место. И удираш двапати на лице, еднаш - наопаку, со тилјето. Мора секое грутче да се скрши, секое тревиште да го превртиш. Низ секој прст земја треба мотиката да помине. Така удираме: наведни се, исправи се, а нивата само си се зголемува. Да ја одиш не се доодува, мислиш. - Е, онаа ќе биде моја жена, беше му рекол Јон на Мирчета за мене, или онаа или никоја, рекол Јон тогаш. - Богами, ваква ламја не сум видел за работа, рекол Мирче, оваа сите може да ги носи под мишка. По тие зборови си ги спрегнале коњите и си заминале на пазар. Јас ова после го чув. Мирче ми кажа. Му се испушти некако во веселбата кога го женевме. Јон за ова ништо не ми кажа. И така. Па после, ваму си, таму си: дојде време да се видиме од поблиску. Мораш да си го видиш и лицето, може да е алипен човекот, треба сè да знаеш. За прво треба да видиш да не е нешто глув или слеп, да не е некаде изгорен, да не криви со нога или со рака. Сè треба да знаеш оти со него ќе робуваш. И ден за ден, еден ден нè ставија, нè составија со Јона, долу кај мостон, кај вренгијана жванска. Тој отаде, јас одаде. И се гледаме така, се срамиме, не знаеш што да проговориш. Ниеден збор не ти иди, не ти текнува. Го погледнувам јас: здрав е, сè има на него и сè му е убаво. Очите сиви, големи, му играат, ќе ме голтнат. Капата ја носи на страна. Косата му е костенлива и му се подава малку од под капата на десната страна. Мислиш страк од босилек да ставил на увото. Ушите му се оптегнати и на долниот крај зафатени, без јаготка. Зошто ќе му се јаготки на машко, кога машко не носи обетки. Го гледам така во лицето, па во џамаданот, па пак во лицето. На брадата има дупче и брадата му е малку подрамнета, потсечена. Ама ништо: сè убаво му стои, па дури и дупчето на брадата. Кога ќе се насмее мислиш од две усти се смее. Сè му е убаво, а на убавото сами очите ти бегаат. Туку - так, ќе ти направат, и нема мрдање. На убавото нема лага. И забите му се наредени ко пченица и цела уста, бре, зошто да кријам, цела уста му е некако ко изворче полно со белутраци. Така ми гледаа тогаш очиве. Е, носот му беше малку прчест, а сум чула дека луѓе со таков нос се малку лоши, наврапити, живци. Ама си велам: ај, не чешај се, Велико, кај што не те јаде и не знам кај да му се изнагледам побрзо. А гледам сè што треба, има човекот: исправен е, џамаданот му крцка на плеќите, бечвите ги налеал со жили, со јачина. И што да гледам повеќе, си мислам, веќе ми е срам и ми е страв да го гледам повеќе. Сеќавам дека колената ми се нишаат. Некои трпки и покосници ми шетаат по снагава. И цела снага ми чука. Леле, ќе припаднам, си мислам. Срцето ми дошло в грло како да ме фатил зарек, како да сум почудена. Се погледавме така и јас му велам: - Е, ај доста е гледање. - Е, како велиш ти, ми одговорува Јон, ама мене не ми е доста, вели. - Ај, не играј си шукшуле, му велам јас на Јона, не играј си клиска со мене. – Да си ги ебам мртвите ако лажам, очи да немам, вели. Нешто како накриво да ме разбра. И после си дадовме збор. Се враќам сега назад, ама со потскокнување, со подлетнување. Некоја радост ме поткрева над земјата и ништо нема да ми запне, да ме препне. Сè е рамно, полно и недогледно. Некои жени што береа зелје, се исправаат, гледаат во мене и се крстат. Сосе ракатки зелје во рацете се крстат. Се чудат жените што ми станало и затоа се крстат. Јас потскокнувам и си го прераскажувам сонот што треба да ти каже кое момче ќе го земеш, за кој човек ќе се мажиш. Вистина е дека ќе видиш човек во сонот, ама во кој сон не ќе сретнеш човек. Треба само под перница да се клае чешел, огледалце и украдена пченица од жена што се враќа од црква. Е, клаваа сите, па и јас кладов. И за големо чудење не го сонив Јона, туку некој непознат човек, непознат војник. Гледав само војски, војски, колони војски гледав, забрзани кон некаде. Главите им се покриени со железо, со некакви шлемови што им светкаат ко тикви-видимки, ко црпки. Одат и очи не можеш да им видиш. А лицето без очи не го познаваш, не знаеш што ти мисли. Јас одам крај нив, им мавтам со рака, а тие само одат и не се обѕираат. Им го гледам само тилот. Ама, одејќи така, еден од крајот на редот се сопна и, паѓајќи, ме погледна право в очи. Ме погледна, се насмеа и со смеење се исправи. Сигурно со себеси се смееше војникот од сонот. А еве Јон не е војник, и сè било мижи да те лажам, ветар во вреќа биле соништата. Кога ѝ го кажав сонот на мајка, таа викна: - Леле, ќерко, ти ќе земеш војник, вели. - Дај боже да е генерал, и велам јас на мајка, се пресмевам, оти имав чуено за генерали. Си го прераскажувам така сонот, трчајќи кон село. А низ село, кокошки разбегуваат околу мене, подлетнуваат, кракаат и пердуви им се креваат наугоре и прав се крева наугоре, а јас само трчам и пак си мислам дека соништата не кажуваат ништо. Кажуваат само луѓето, си мислам. И тоа што ќе им текне ти кажуваат. Еве со Јон си дадовме збор, а Јон не е војник. Така, си мислев, ама не било така. Јон Се женев во сенокос, околу црешни берење. Тогаш дојде грнчарот Толе од Вранештица и продаваше земјени посатки за раздавање. За мртвите на Дуовден. Ги даваше за грав, за жито, за волна, за чорапи и за објала, за штавени кожинки, за кој што има. Стои Толе над посатките и сеедно зборува: - Стомниња, бардиња, грниња, вика, не ќе оди ова за многу и мечката од Москва ќе се опсени и за нас, стомниња, бардиња, грниња и ќе видите, вели, како што слушам јас, стомниња, бардиња, грниња, ќе прави војна и за нас, вели, па уште ние останавме без држава, вели, стомниња, бардиња, грниња, на сите околу нас им даде, вели, стомниња, бардиња, грниња зар другите ѝ се породнини од нас, вели и ги крева стомнињата едно по едно, ги чука со прстите и после дува во нив да видат луѓето дека никое не тиши. И откако ќе ги надуе образите и откако ќе ја оддели устата од устинката на стомнето ќе кликне: - Овие не пуштаат душа, а камоли вода! Тогаш за вода одевме на Големача, над село. Од река леевме тогаш. А и низ село беше чиста водата. Никој не смееше да пушти ѓубре по вода, освен една казарница за варење ракија, покрај реката не се чуваше ништо. Ни нужник, ни кокошарник, ни кочина, нити исцедок можеше да изведе некој. После направија и бунари и чешма направија на Пржница, ама се расипа. Се скина некаде жицата и не побараа да видат кај се скина. Не мислат сите исто. Народ! Јас немав коњ за зет, па коњ ми даде Николе Солески. Еднаш му го направив плугот: му кладов плужица, а пари не му зедов. Тогаш, Николе Солески, ми рече: „ко ќе ти треба нешто, само кажи“ и јас ко дојде за женење, му кажав: - Ми треба коњ, стрико Николе, му реков. - Ене ти и коњ и седло и узда и узенгии, ми рече Николе Солески и ме одведе в пондила. Некако во тоа време се стуши воздухот, падна небото, се истури. Па ајде - сватовите, чекачите, закониците, - излегувај надвор и реди крвчиња по патот, во калта. Едни крши тревчиња, други реди за да преврне. Па, не би час, преврна. Се исправи, се отвори небото, му помина. Не му била долга лутината. Подочисти малку, колку да не ги носиме лепешките дома. За гостите заклавме прч. Олкав вака беше, козолци му беа роговите. Задоволено беше со месо. И со друго јадење. Сватовите донесоа тепсии со ориз, со грав, со компири - пупа. Со скала да се качуваш на нив. И погачи донесоа подлеани со јајце одозгора и со дупчиња на корката, зацрвенета ко жар, ко сушно лето. Извадиле луѓето сè што закривале за весели и за тажни денови. Сега со право можат да се нагнетат. И ги полнат устите со месо, со ориз, со леб и губат здив, речиси се задушуваат, па мораат да џвакаат со отворени усти. И јадењето им се гледа - заџвакано-недоџвакано - се гледа како им запнува на шупливите заби. Гладен народ. Сиромаштијата никаде не се крие. Сите брзаат да заголнат душа. Некој ќе се обиде да каже нешто и малку од јадењето ќе му испадне од устата. И после ќе запре да зборува. Тогаш и другите почнуваат да џвакаат молчејќи. На крајот си ги чистат забите со голи прсти, со нокти или боцкајќи се со вилушката во непцата околу забите. И непцата им се раскрвавуваат. Некои од сватовите кршат од метлата зад вратата. И за кусо време од метлата останува само коренот, само рачката. Целата е испокршена, подгризана. Сè е - оди-иди низ куќата. Иди Џемо, полјакот од Прибилци, иди во Жван и го среќава Стојана Пејкоски. А Стојан Пејкоски го разминува Џема како ништо да не среќава. И полјакот го враќа Стојана Пејкоски и му бара „многу години“. - Бројани ми се годините, му вели Стојан Пејкоски и дека се бројани знам дека не се многу, му вели. Ако ти дадам тебе, мене не ќе ми стасаат, па ќе треба да позајмувам, му вели. А од кого ќе позајмам јас, му вели, кој ќе ми даде мене години, и со чии години ќе живеам јас, му вели. И така: угоре-удолу, Џемо полјакот го враќа дома. Ја спружува пушката во скутот и бара зелник со кисело млеко. Бара што има и што нема. Си што му сака газот. Еден селанец претрчува до војводата и му кажува: вака и вака. - Вистина? - Вистина! И војводата го пречекува кај воденицине Чатлакови. Го зема на пушка и му излегува. - Аман, вели Џемо, не земај душа, вели и го намовнува лицето, го собира ко гасеница. - Секој гостин се испраќа, му вели војводата, па и јас сакам да те испратам. - Не правам повеќе гости, се моли Џемо полјакот. - Ако правиш пак гости, ќе те испратам кај господа, му вели војводата, да не речиш дека не ти кажав, му вели. Ама од лево уво влегло, од десно уво излегло кажаното. И ете го пак Џемо, ама сега со џандари, со суварии да прават бозгун низ селото... Ги собира мажите и ги тепа пред жените. Тој ги тепа мажите, а жените се мачкаат со кал по лицата и со лепешки по рацете. И смрдат, корнат жените. Никој не им се доближува, никој не ги напаствува. По пет дена војводата го издемнува Џема, му фрла пипер во очите и му го пресекува гркланот. – Јас еднаш сум се родил, вели војводата, и еднаш можам да простам, вели, а ножот уште му игра во рацете, ко смок на летен припек му игра, ко змиско око му светка седефот. Дали го чу Џемо или не го чу, ќе го прашаме на тој век таму. Ако има ТОЈ ВЕК ТАМУ и ако има и таму среќавање, ако не се срами господ. Многу срам имаше тогаш, ама мораш да се жениш. Што велеше Лазор Ночески: „Ако не каснеш црешна, барај слива петровка, ако не досегнеш јаготка - барај јаболко или оскорушка, ако не го завтасаш и тоа, ти остануваат само шипинки и глогинки“. Толку. Брза е младоста, човече, ко вода истекува. Се избриков на едно џамче од скршено огледало. И целото солупено беше. Само со едно око можеш да се гледаш во џамчето и само едно око можеш да си видиш. Ако си го гледаш окото не си ја гледаш брадата. А и бричот изабен, како брана по грутки ти скока по лицето. И купчиња брада ти остава нефатено. Па после сакаа со мед да ме мачкаат по образите. За да бидам благ со жената. Одвај се одбранив за да не збирам муви по мене. И отидовме: ќе ја земаме Велика. Ама сватовите се опијанија и заборавија колку има, колку нема, што им треба, и што не им треба. Пребаруваат: – Камо чорба, викаат, и ништо од чорбата, ако не цапа во неа петел. И мајка ѝ на Велика оди по нив. На ти ова. Не сака. На ти она, пак не сака. А тие чапји: викаат, бараат. - За да пиеш, велат, треба нешто да те натера, вол не се врзува во празна плевна, велат, и вино не се врзува на празно шкембе, викаат... И на секое напивање, мајка ѝ на Велика само се стресува. - Е, да простиш, свате, од ова немаме подолу, ќе вели мајка ѝ на Велика, немаме ни повеќе, ни помалку, ќе вели. Па после ги клаваа коњите в тепсија. Со сите четири копита в тепсија. Пијана работа. Дуко Вендија ми беше девер. Велика ѝ го здравува в образ. На враќање назад го заврза коњот за еден трн крај патот и, чурејќи со цигарата в уста, скршна од патот во мртвицата, за да се олесни зад меѓата. Ама Мисајле Ковачот за шега му го одврзува коњот и го поведува со себе. Излегува Дуко Вендија и гледа - нема коњ. И, ах мајче мајчино, ах живо и мртво. Нè стаса под село, кај топилана Швргоски. И од коњ под коњ, - го свлечка Мисајлета. Лутината му е крената високо до над очи, се накострешил и само крв гледа Дуко Вендија. Не знае кај да го удри побрзо Мисајлета Ковачот, не знае што да му скрши понапред: дали рака, дали нога, дали вратот да му го скрши. Така на колено, како сува прачка да крши. И го дави човекот, му ја кине устата, му ги каса ушите, го дупи со палците. Мисајле само кркори: испушта некои гласови, како да ждрига од жиговина и замалува човекот. Лицето не му се гледа од крв и од прашина. Слегуваат луѓето од коли, од коњи да ги разделуваат, да ги откинуваат; да го тргнат Дука Вендија од над Мисајлета Ковачот. Ама кој како ќе му се доближи на Дука Вендија, овој - пам по муцка и ќе го кутне во ендекот. Па иди друг, со убаво да го фати: – Немој така, бре, Вендија... А овој - пам по муцка и ќе го ошеврати и него в ендек. - Немој, бре Вендија, не расипувај ја свадбата, ќе му се доближи трет да го смирува, да се разбере, а Дуко Вендија и него го светнува преку муцка и црвени мазници му потекуваат од носот, од устата. Дуко Вендија само удира, да може и небото ќе го урне. Никого не го дослушува, никому не му дава да се доискаже. Кај него никому петелот не му пее. - Ах, што сум зет, си велам јас, знам инаку на кого да мавам, си велам и гледам како се прпелкаат луѓето, ошевратени митокос крај меѓата, како кијаници коноп, излезени од под мелица. Па после, ти велам, се искрадува Мисајле Ковачот, се истргува некако, никој не го виде во тој прплец кога отиде дома и кога се врати од дома, туку еве го со пушка в раце. Иди со пушката и ја крева нагоре, го бара со цевката Дука Вендија. Луѓето одат по него, му ја држат пушката и го молат. – Немој, бре Мисајле, не затворај две куќи, го молат луѓето, може да го погодиш, а може и да не го погодиш, а не чини ни едното ни другото, му велат луѓето. - Цревата на рака ќе му ги навиткам, вели Мисајле зазбивано, како кокошајнца ќе го изгазам, во шкембето ќе му стапнам, вели Мисајле со модра и збувната уста. - За добро треба да си подготвен, вели Лазор Ночески, ама и за лошо треба да си подготвен, вели, слегувајќи од воловската кола што ја носеше рубата на Велика. Се тепаат луѓето, како што се тепавме ние после. Ќе прати писменце Комитетот: тој и тој да го снема. И ќе го снема. Ќе го земат двајца во некое долиште и ќе го заколат. После ќе дојде писменце за тој што колел: тој и тој да го стемне, да не го раздени. И не ќе го раздени. Така секој со секого се клеветевме и се виде дека од човекот немало поголем нечовек... А кога дојдоа големите војни чувме дека и војводата загинал. Се зборуваше дека намерно истрчувал кај што паѓаа гранатите од војските што влегоа да не ослободуваат. Некои рекоа дека од својата граната загинал. Кога видел какво е ослободувањето, ја испукал гранатата и истрчал за да ја стигне, за да падне на него. Други, пак, ќе речеа дека војводата е жив и дека некаде се крие. Не се крие од страв, туку од срам. Сите поразени се срамат. - Ќе дојде време, велеа, кога војводата пак ќе се јави. Само да му помине срамот, велеа и ќе се врати. Зборови човечки. И да е вистина голема лага, велеше Лазор Ночески. Е, и тоа помина. Би и помина. Ама војната не заврши на тоа. Некои, во Сараево, пак беше ја скашкале. А ние чекаме автономија. Сега пак ќе се повратам на свадбата. Свирач ми беше Јоше, кој би можел друг да биде. Рикна вол во темен дол. Без пари ми свиреше. Само за едно јадење. Ама убаво свиреше човекот. Голем рекам држеше: ги замижал очите и се топи дури одменува со прстите, дури поттупнува со нозете. Игра напред Велика, лицето ѝ е осветлено ко јаболко од ковчег извадено, а јас само збирам оскомиње. Оди таа, одбира во газењето, а предниците од клашеникот само ѝ се поткреваат и копчињата ѝ светкаат ко очиња од пилиња. Гледам јас горе, па гледам долу во нозете, во чевлињата, не сум ја прашал кој ѝ ги купил чевлињата со жапчиња што се запетлуваат. Таа оди напред, а јас мислам дека цела земја оди по неа. Погледот ѝ паѓа пред врвот од чевлињата. Им прави место на чекорите на стапалките. И чекам да се стемни, со душа чекам да се стемни, да си одат сватовите. Јас барем бев слободен од домашна страна. Само еден брат имав, а него можеш и надвор да го истераш, може и в плевна да спие, машко е. Оние што беа мнозина, се чудеа како да си легнат кај жената. Најтешко беше зимно време. Оти сите се во иста соба, покрај ист оган. Мораш да чекаш да заспијат луѓето, да почнат да грчат, да се уталожат, па дури тогаш да се помилуваш со невестата. Ама луѓето тогаш обично не заспиваат лесно. Не се уморени, и ако заспијат сонот им е плиток: на секое лавнување од кучињата се разбудуваат, се превртуваат и поткашлуваат. Сè се слуша во тие зимски ноќи. И првкањето на говедата и клоцањето на луѓето во сонот и миризбата од нивните испотени мишки и собуени објала и чорапи. Сè се слуша, бре, ама сè. Дури и гранката што го тресе надвор снегот, се слуша. А кога се слуша сè, мислиш дека и сè се гледа. Маки мачеа тие луѓе со многу луѓе. Некои стануваа и го затвораа пенџерчето на вратничето од ќумбето. Стануваа, ама тие си знаат како стануваа: со алкање, да не згазиш некого во прескокањето, да не му го прекинеш сонот, дишењето. Така ќе одат со собрано срце, со запрен здив, да го затворат вратничето од ќумбето за да не пушта светлина во собата. За да не се гледа. Оти само по темница можеш да се побараш со жената. Така беше... Од глуждовите на нозете до гушарето, под гушата, женската снага беше непозната. Друга држава... Велика Е, даде господ, почнаа и децата да се раѓаат. Жената, по мажењето, станува нива. Тешка си, а нема кој да те одмени: треба готвение да се направи, да се усучи нешто, да се меси. Да се пригоди, да се стори. Ваму во куќата немаш постар човек. Едно е арно дека нема кому да му потураш, кому да му миеш нозе и да му гувееш кога ќе вечера, а трипати е полошо оти нема кој да се опсени околу тебе, да ти покаже, да те поучи. А мажот си е маж: ти бара да му ставиш, да му постелиш, да му одиш по бесот. Не те прашува дали можеш. Тој е секогаш поуморен од тебе. Со Ангелета многу се изнамачив. Беше во жетвата, жниевме 'рж, време осилаво и усвитено, земјата пука. Скакулци бегаат пред српот, а ние жниеме со Јона. Нивчињата ни се присојни, посни, колку да се вели дека имаш. И житото е планосано од некои болвајци и глотежи. Класот му е празен, ама мораш да го собереш. Барем сламата да ја извадиш. И така јас жнијам, а под мене, под скутината, ми удира златното, ко со јарешко копито. Ама јас го сетив уште на ручекот: сркаме маштеница, го квасиме лебот полесно да се џвака. И како што ќе голтнам, така ќе ме жегне под скутината, Си мислам: сум голтнала мрава и мешам во маштеницата. На секое ждригнување ми иде некоја кислојна во устата. Од лук, од перца. - Да оставиме малку и за ужина, му велам на Јон, за да не викнам од болка. Маштеница има малку, велам. - Дури има вода, ќе има и маштеница, вели Јон, оти млеко имаш колку што ќе ти дадат козите, вели, а маштеница колку што ќе туриш вода, вели. И го зема стомнето од под ветките и тура во рачникот, во маштеницата. Маштеницата се танчи и помодрува ко небото. Помодрувам и јас така од бодежи, ама, си велам, ќе помине. Сигурно некоја мрава сум сркнала со маштеницата, си велам. Стануваме да жниеме, а мене само светлинки ми излегуваат пред очите. Искри ми прскаат ко гламна да удрил некој од земја. Боли пустината: те вртат сврдли, дури в срце ти посегаат. Што да се прави сега, господе, си велам, никако не си. Нема да се чепатам пред Јона, а ваму не се трае. Мислиш ти се кинат цревата. Едно време се исправам, го клавам српот на рамо и се свртувам кон Јона. Тој, пак, не ме гледа, си го тера редот, фрп, фрп, прави со српот, наполни ја раката, остави ја на пологот. И пак забери го редот. Си тера, си сече. Не знам како да му викнам, како да му речам, што да му речам. Ми е срам: сонцето ќе ме изеде, виделото. Се бришам, а пот само врне од мене, утоп сум во снагата. Се исправам и гледам во плеќите од Јона. И туку наеднаш ми паѓа нешто пред очи. Ко перде, ко имела да ме фати. И седнувам на пологот до мене. Јон мој дури тогаш ме виде. - Што седна, вели Јон, сега станавме од седењето. - Не знам што ми е, му велам, не можам. - Му дојде редот, прашува Јон и иде кон мене. - Веќе во десеттиот завлезе, му велам и пак се препотувам. – Ту бре, како не почека, вели Јон, кај најде сега, вели. Кој ќе ми направи јажици, со кого ќе ги врзувам снопјево, вели. Јон зборува над мене, а мене ми се кине мевот, ми се отпарува. – Подзаскриј ме барем во нежниеноно, му велам на Јона, да не се козам пред светов. И Јон ме зеде под мишка и ме легна во 'ржта, ме намести. – Сега оди онаму, му велам на Јона, пистај се за да не ме гледаш, да не се гледаме. Пред него ми е срам и скутината да ја сопашам. И Јон излезе од 'ржта, за право, ме послуша. Јас лежам и гледам нагоре, во сонцето. Тоа ме замижува, ми е незгодно што ме гледа и стенкам, опенам, се лигавам. По нозете ми се качуваат мрави, полето ѕуни и ми се оѕвива во ушите. Јас офкам, си ги прегризувам вилиците, да не чуе Јон, да не чуе некој. Ама одозгора еднозадруго ми слегуваат некакви заплеткани конци, некои пајажини ми паѓаат вака право, како голема сенка и јас се барам со рацеве и се бранам со рацеве... Ја кинам сенката со нокти и веќе почнувам да викам, не се додржува гласот. - Види мрави да не влегле во маштеницата, викам, од мравите побрзо ќе зоврие, ќе се скисели, викам, мрави, викам, мрави, мрави, отсекаде мрави: во очите, под кожата, во маштеницата, види во маштеницата, викам, а Јон ми се оѕвива, не слуша, а ми се оѕвива, а мене сè ме боли и ме онеспособува. - Има нешто, прашува Јон оддалеку. - Нема ништо, велам, и се држам за мевот, се чепатам. - Изгледа се спишмани, вели Јон, а гласот му заминува над мене. Почекавме така, па после Јон го доведе магарето, ме седна в седелје, ме товари, ко подврзана вреќа и ме однесе дома. И уште ноќ и ден се мачев така со Ангелета мој. Чинеше тргни и запри. Јас склучкај се, превиткувај се и офкај. И викај по Јона да превртува сè што е мое: алишта, обушје, сиот ковчег да го преврти наопаку. Сè што е врзано да разодврзе, да не тоа ми помогне, да се смилува господ, да не ме мачи. И дури другиот ден, квечерината, се реши да се оддели од крвта моја, од трбушката. Се стемнуваше, говедата рикаа, по тоа знам дека се стемнуваше, кога го чув гласот од Ангелета. Блека, дали блека јагнето. Со нов свет се среќава, ја бара мајката. Пуста мајка, да не се најде. И со Здравко имав мака. Не со раѓањето. Не знам дали две години имаше: го нафатија некои мозолчиња, на слапој му се нафрлија, нешто како сипаници. Многу време замина и болката почна да му се собира горе на главата. Некои ми велат, да не даде господ, може сараџа да стане. Жива рана да му се отвори. И Здравко си ја носи раната, како капче овдека, горе. А околу си џглиботи гној и матна вода, нечиста. Кој што ми рече - обидов, ама ништо, помош нема. Што велат: некогаш е за грош лекот, може да е до тебе, ама кога не го знаеш!... Враќајќи се еден Велигден од црква, го виде детето Маса Ќулумоска и ме запира. - Мори, оти ти е онака детено, вели, да не ти е изгорено, прашува. - Не е изгорено, и велам јас на Маса Ќулумоска, туку некои мозолки му излегоа, ѝ велам, дали од Eврејката или од некоја нечиста жена е видено, велам. - Е за тоа, вели Маса Ќулумоска, лесен му е лекот за тоа, вели. - Ами што, прашувам јас. - Ами чисто салце, вели Маса Ќулумоска, и малку шамачна рогузина да се изгори и пепелта да се замеша со салото, ко мевленче да се направи. Ами, знаеш дека прво намачкување и се крена тоа пострупеното од главчето на Здравко. Ко капаче се крена, се одлепи. Ете, исто страда и Роса, ама нејзе не ѝ здравееше од тој лек. Башка кожа, друга мрша... Море, море, како гореше детето златно, целото запалено, и само да зборува нешто од недоветра. Како со мене да зборува, а пак не со мене. Занесено некаде, веќе душа да излегува. Му велам јас на човекот мој: – Море Јоне, не верувам ова да остане, велам, не верувам утрешен да го дочека, да го раздени. Туку оди малку брашно да сомелеш, велам, да месиме нешто за закоп, велам. Речи му чинев така на Јона и - плачи, плачи, плачи над Роса, дури да замалам. Ја гледам како кашла, заоѓа и помодрува. Море, море - зорт, море. Којзнае колкупати така до смрт дојде, ама не било за тогаш умирањето... А Ѕвездана ми го фаќаа многу очи. Едно излегување и ќе го почудат. Туку ќе ги превитка клепките нагоре. Така му беше дарата, оти убав ми беше. Ама Маса Ќулумоска се разбираше и од баење, кушање, да му црцне млеко од туѓа жена, под корен да провира и други маривети знаеше. И многупати го носев Ѕвездана да му закуша, со скрувци сол и со шепотење на темето. Со другите деца не видов многу мака. И запчињата им никнуваа како кокичиња. Ниту нокти да гризат, ниту нешто. Само вода им се полнеше устата, ама не ги болеа непцињата. Ни клинови да ги боцкаат во ципите, ни мешето да ги врти од глисти, од далак или од нешто. Немаа тегоби. Сипаниците денеска ќе им излезат, што се вели, утре ќе им угаснат. А научив и јас многу маривети. Маса Ќулумоска ми кажуваше, а ми кажуваа и други жени. Прашај една, прашај друга и така ќе се учиш. Дома немаш кого да го прашаш. А немав мака ни со млекото, ни со одбивањето. Срамота е да се плачам. Маката беше што се раѓаа еднозадруго и што работата ти се шири. Што се вели: едно уште ти плаче во нивата, дури кршиш ветки за да го зачекуваат од сонцето, од горештината, а друго веќе ти тежи под појасот. А мораш да работиш. Не знаеш што те чека побргу: дали нива да копаш дали добиток да прибереш, дали опута да врзиш. Не е едно. И така го кладовме пологот во седелото, тргна коренот, се шириме, се темелиме. Ако оди само вака, си велам, низ цело село ќе го пуштиме појасот. Па после почнаа војните. Пак се склечка работата, пак почна да чкрта, да не оди. Тогаш последен пат го видов татка. А немаше година откако се врати од Стамбол. Цел живот таму го помина. Мајка, кутрата, при маж - бела вдовица. Сама нè креваше на нозе, таа си знае како. Татко се врати само да има уште една мака згора. Ќе се избричи, ќе ги ласне чевлите и ќе излезе да брои муви. И после го кутна болеста и мајка, ко дете, го повива, го расповива. В постела се шета човекот, под себе си работи. И кога сетил дека нема повеќе за одење, нема за потаму, ми пуштија вест и јас отидов. Татко беше порачал терзија дома за да му сошие нови бечви и нов џамадан со гајтани опточени. За оној век алишта. И терзијата му зема мера од леженка со ендезето и пишува со сапунче на трабата шајаци што ја тркала. По некое време влезе и брат ми. Се врати од орање. - Што правите, вели брат ми. - Кусури, вели мајка. - Не сакам да одам непроменет, вели татко, не сакам кај господ со турски алишта, вели и лежи на гола рогузина. Само малку е приподигнат со главата и потпрен на сламена перница под плеќите. Мајка му лепи пијавици на вратот и само се туфка. – Леле, ќерко, вели мајка, од кај му се собра олку лоша крв во снагата, вели и му го брише челото. А пијавиците откако ќе се нацицаат од крвта, ќе се подујат и ќе паднат на перницата од татка. Се собираат и капат ко црни сливи, шупливи. – Белки пијавиците ќе му ја намалат лошата крв, вели мајка, белки од нив ќе му поолесни. Откако му ги соши алиштата терзијата, татко вистина си умре. Првин почна да ги чепка алиштата, како да бара болви во рабовите и во веѓиците, а потоа се загледа нагоре во гредите. Сигурно таму си го виде ангелот што дојде да му ги одврти рацете, нозете. Од сите зглобови и пршлени да го одврти, да го разоткова и да го земе. И татко така, со отворени очи ја испушти душата. Тогаш нешто скрцка на гредите и мајка рече дека тоа ангелот ја повел душата од татка. По овие зборови обете со еден глас заплакавме. Брат ми не се расплака. Јон Со комитите одев и не одев. Одиш, колиш и чекаш да те заколат. Пред женењето слегов в село. - Пушката е со мене, им реков, а јас сум пак со вас. Пушката никому не му родила дете, реков. И така, се разбравме. И откако се оженив со Велика, ги засукавме ракавите. Јас, Мирче и Велика. Зедовме да раскопачуваме нивје. Треба повеќе да се сади, да се јаде. А во Дрмине сето поле беше јавнато од трње и од повит, од батачки и од шамак, од евли и од врбушки. Зедовме секири, казми, дикли и му влеговме на дрезгите. Со ред: јас сечи напред, Мирче раскопачувај по мене, а Велика влечкај. Ги влечка копачките, корењата, камењата. Прави грмада крај реката. И така доста време работевме на новите нивчиња. Не е само да се ископачи земјата, туку и да се исуши водоврикот. Да послезе водата подолу, да се исцеди во ендеците, да се оспособи за сеење. Во дрезгите го најдовме и песот што збесна ланската есен и што растрчуваше низ полето со бела пена, ко сапуница на муцката. Коските веќе му беа побелени од снегот и од дождот. Превртената земја мириса на некаков брлог од бозје и скапани лисја и миризбата те потсетува на одамна неотворен клед со скиселено комиње. Така полето, во Дрмине, си отвора нова врата кон небото и сонцето којзнае по колку години, а може и векови, одново згазува на земјата. На голата земја покриена само со сенки, со темница и со влага. И тоа нè прави неизмерно радосни. Мислиш од тебе изгрева сонцето и скока од радост дека влегло во нивите наши. И не сака да зајде сонцето, не може да се наигра и да се нагрее во трапјето, во браздите. Ќе седнеме да прекаснеме чорба од киселица, а цело време гледаме во сработеното. Толку ти е мило во душата што при секое посегање да сркнеш од чорбата, лажицата ти бега надвор од ваганот. На несакање ти бега. Радоста те пијани, како да си јал болвајчав леб што првин те успива, а потоа те тера на повраќање. - Оваа работа, ќе бара нова работа, вели Мирче. - Ќе бара, велам јас, ќе бара да се клепа ралникот, ќе бара орање, сеење и влачење... - Ќе бара и плевење, вели Велика, и ќе бара жниење и веење на житото. - И пак гноење на нивите и пак орање, вели Мирче, една работа завршуваш, и само што си се обѕрнал, - гледаш веќе друга работа те чека... - На човек му е убаво кога не го пушта работата, велам јас, кога не му дава да мисли на лошо. Навечер го товараме магарето со пењушки и си одиме. – Со пењушки најдобро се вари грав и леќа, вели Велика, оти пењушката не гори, туку само го држи огнот. Ќе ја прилепиш до грнето, вели, и тоа цел ден ќе врие, ќе поткашлува како стар човек, поднастинат, вели. Си одиме и кој како ќе нè види ќе праша: - Аирлија, Јоне, што правите во Дрмине, што ќе правите? - Правиме поле, велам јас, правиме ниви, новишта. - Е, арно, велат луѓето, „помогни си првин сам за да ти помогне и господ“, вели Лазор Ночески. Да, после почнаа сите да раскопачуваат нови ниви. Кога се зафати сета земја во Дрмине и во Батацине, почнаа да се префрлаат кон Задмартинец, Росуље, Лутешки Дол и на други места. Секаде кај што беше посложно и кај што можеше да појде вода. А некои и кај што не можеше. Расчистуваат луѓето, клаваат межници и крстици на средината од нивчињата. Цело село си отвора нова работа, си ја проширува старата. Се отвораат нови ниви и ливади. На ливадите, по косидбата се бореа селските бикови. Мукаа и ја корнеа земјата со роговите и со копитата. Цели бозје креваа биковите на рогови. И потоа се затрчуваа и се удираа со челата, како да кршат камења. Насобраните луѓе само подзинуваа со устите, подзамижуваа со очите. И подрипнуваа заедно со биковите. На победникот ќе му навреа венец од шамак на роговите. Зелен гушник ќе му обесеа. Ама бикот ќе ја занишаше главата и ќе го истресеше венецот од роговите. Волот си е вол. Да разбираше повеќе не ќе влегуваше во јарем. Откако ќе го испразневме полето, кога ќе го суправевме по амбарите, по кошовите, по ќеварите, одевме в орман. Делкавме главини, лактишта, спици, ражништа, растоки, јареми. И сите работи што им требаа на коларите. А правевме и ќумур за ковачите во Прилеп и во Битола. Од Битола купивме и овошни дрвца. Веќе се растураше пазарот, му плативме на анџијата за сеното, а слушаме вика човек. Ќе си одиме, не си одиме, ама нешто како да не натера да појдеме кај човекот. Којзнае од кај беше дојден: дали од Солун или од подалеку. Само вика: јаболкници, круши, сливи, црници, вика и ги префаќа присадите, ги одврзува снопчињата. И јас од сите сорти купив по некоја. Најмногу купив сливи, оти имаше разни: и градски сливи, и магарешки сливи, и црни сливи - гунгулки и петровки сливи. Ако, си мислам, нека се најдат. Од сливите, сум слушал, многу ракија излегува. И ги посадивме на јуријата под куќа. Сета јурија ја исполнивме дури до реката. Крај реката посадивме и неколку ореви за да го бранат овоштарникот од стекување, од подлокување. И за голема среќа, сите дрвца се фатија. - Како раката од господ да ги садела, рече Велика, сигурно сте родени пролеќе. Само на човек роден во пролет, вели Велика, дрвцата му се фаќаат како пиреј. Ниедно не го прескокнува. Мирче и тогаш рече: - И оваа работа ќе бара нова работа... - Е, ќе бара, му велам јас, не чини ако не бара, му велам... - Ќе бара да се прашуваат дали ќе родат, вели Велика, дали ќе родат или да се пресечат. И да им се врзува јажица, вели, да се калемат, и да се требат од вошки и од седела со јајца на гасеници... - И да се прават бочви и качиња, велам јас, да се киснат и да им се стегаат обрачите... Така наврзуваме штогоде; на нероден Петко му сучиме повој, си правиме Богородица. По Мала Богородица дојде еден сапотничанец и побара да биде примен во четата. - А што те натера, го праша војводата, дали имаш некој убиено, или сакаш некого да убиеш? - Немам ништо убиено, рече сапотничанецот, мене сакаат да ме убијат. - Кој, праша војводата. - Браќата на Доста, вели, дека сакав да ја грабам. - Доста ни е од такви Дости, вели војводата, зар и разбојници да прибираме, вели, и наредува да го врзиме, да го мочаме. И ние сите му се изредивме. Како да гаснеме запалена вреќа со ќумур. После го одврзавме човекот и го нападивме. По години, се разбра дека избегал во Америка. В село не му држело да се врати и избегал преку море. Мирче ми пиша дека го видел таму. Му се прикажал и се познале. Мирче отиде подоцна, по женењето. А многу пропати тогаш Мирче со жената. Дали нешто нагази или нешто го начара, дали некој му наврза нешто, којзнае што му стана за да не може да си легне со невестата. Го гледам така, секој ден увилен, само молчи и само се сука. Стои задуман и ништо не му се работи. Работи, ама како некој да му ги држи рацете. Ќе земе да делка, а секирата му стои чипаво. И наместо тој неа, таа него го занесува. Го шета наваму-натаму, ко опијанет да е човекот. Мајката, си мислам, што му стана, голема фатка имаше во работата. - Ти, Мирче, нешто си непара арен, му велам еднаш. Нешто си невесел или нешто те мачи, му велам. - Ме мачи несоницата, вели Мирче и ме мачи... не е за кажување, вели. - Ако кажеш може не ќе те мачи, му велам. - Срам, несрам, брате Јоне, ми вели Мирче, јас изгледа не сум бил за жена. Изгледа некое виножито ме има пресечено, вели. - Зошто, бре, Мирче, му велам, што ми зборуваш така ко занесен, го прашувам. - Ја немам Уља за жена, ми вели Мирче, како до мртов човек да легнувам, вели и ја врти главата настрана. Му е срам да ме гледа, да го гледам. Ќе си го пресечам со тесла, - вели, со брадва ќе си го пресечам, вели, не ми треба само за мочање. - Како, бре, Уља е убава жена, му велам, да не си од нешто уплашен, го прашувам. - Не знам што ми е, вели Мирче, ќе излезам надвор и ќе ми се кренат панталоните. Ќе влезам в соба и ништо немам в панталони. Сиот се оладувам, вели и рацеве ми се испотено железо. Веќе ми е срам и од мене и од жената, вели. - Ами, пат? - Не знам кој пат да го заберам, вели Мирче. Чинам, мачи се, мачи се, така, а мачи ја и Уља. Па ќе излезам надвор, вели; и ќе седнам на некој камен. И ќе седам, така, ќе се думам... Ќе ми зоврие крвта, вели, а ми е страв да влезам низ врата. Само што ќе ја отворам вратата, вели, пак се губам и се губи сè во мене. А Уља еднакво си седи во постелата, ме чека, вели, и само плаче. Си збира жабурки, жабокречина жената, си клава на срце. Како понижена и непотребна, вели. Плаче, така во себеси, речиси липа, вели, и тоа липање го слушам како мјаукање на мачка качена на снежен покрив. Не знам што да ѝ речам, вели, ништо не ми текнува. А и таа ништо не одменува, вели. Само го крие лицето и липа. Сигурно си мисли дека е грда, и дека таа е крива за сè. А може и да е крива, вели, оти надвор од постелата и надвор од собата, јас сум здрав маж. Ќе заскочам и јуничка и јаричка, вели, и коза и магарица, вели. Ама ете, во собата, ме фаќа некој страв и срам, вели, и сета крв ми запира. Кон никаде не оди. Срцето ми чука, вели, а крвта кон никаде не оди. И лежам крај неа, вели, целиот глибав, омрлушен и смекнат. Ко перница со плева, вели, ко раскиснат снег. Дури и коските ги сеќавам дека ми се празни и меки, вели. И во тој срам, вели, го слушам само клоцањето и првкањето на добиците, вели, само претањето на кокошките и чукањето на моето срце. Не ми се прима ни миризбата на нејзината женска пот, вели, на нејзината кожа, на нејзината плот. Многупати си мислам, вели, да не влегувам нешто со лева нога. Да не е крив прагот или вратата, вели. Па ми иди да ја откорнам решетката од пенџерето и низ пенџере да влезам, вели, да го сменам влезот. Ми иди и низ баџа или од некое дупче на ѕидот да влезам, вели, како црвец, како црвотечина, вели Мирче. – Не знам што да направам за да ти помогнам, му велам јас на Мирчета, да појдеме кај Маса Ќулумоска, му велам, може таа знае некој маривет. Нека ти закуша, го наговорувам... Во гумното влегува Давиде Недолетниот и уште оддалеку почнува да зборува: - Еда, вели Давиде Недолетниот, за малку денеска ќе бев мечкин измет. Еда, го зедов магарето, вели, и фатив кон Петрово речиште, ба му ја, да пособерам малку трески за греење. Еда, одам така и збирам, а едно мечиште, еда, ба му ти е мртви, беше нагазило еден мравјалник, еда, се расчекорило мечиштето над мравјалникот и лижи дали лижи. Со јазикот, жената, ко со лопата ги црпи мравите. И кога ме сети, еда, се сврте, ги ококори очиштата и сега нема каде: јас гледам во неа, еда, таа гледа во мене. Еда, едно време се исправи, жената и кога ја видов правугоре крената и мене косата ми се крена. Ќе ми ја турне капата, ба му ја. Еда, дувот ми излезе. Што да се прави, мајче нејзино, еда, оваа ќе ме окрка, си велам. Ојдов кај попот в џеб, си 'бав мајката. Море, бегај Давиде, ако сакаш жив да престанеш! И, еда, еба си го Давиде, дали бега! Кога сум ти ја драпнал, ба му ја, олкави лески сум прескокал! Дури в село, еда, се обѕрнав да не иди уште по мене. Еда, дури во гумното од Мисајлета Ковачон ми текна да се свртам назад. Еда, да не иди уште по мене, да ме бара. Кога видов дека нема ништо, еда, седнав на земја, ба му ја, збирам душа, а Мисајлејца ме прашува: - Што си се острелушил така, бре Давиде, ми вели, еда, што си пожолтел ко смил во лицето? - Еда, клај крст на чело оти останав, и велам, со едно мечиште вака, колку со тебе наблиску се сретнавме, ба му газникот, велам. Уште рака што не фативме, велам, уште што не се поздравивме, ба му ја! - Ами брзо оди кај Маса Ќулумоска, ми вели Мисајлејца, оди да те крдиса, оти таа од сите работи чепкат. И, еда, одам јас кај Маса Ќулумоска, и кажувам што ми се стори и таа ги зеде плочите, еда, ги запрета во огништето, се усвитија. И после ги крена плочите и зина жената, еда, небаре пештера во устата. И така зината остана, со машата в раце. Море, си реков, зар си ба мајката, се дамлоса над мене. Еда, што да се прави сега, обајцата загинавме. Ама даде господ, еда, ја заклопи муцката. - Еда, што ти стана толку што зина, ѝ велам, и што остана толку зината? - Е, Давиде, ми вели Маса Ќулумоска, многу си бил уплашен. Олку уплашен човек досега нема дојдено кај мене, ми вели. Ќе видиш сега, ко ќе пропаднат плочиве, ми вели. И, еда, клавање плочите во ваганката со вода, море вриење, клокотење, да му бам мајката, дури и ваганката се покрева и вода префрла преку венче. - Гледаш, вели, ова стравот твој бега преку ваганка. - Море, стопанче, стопанкино, си велам, и еда, после чинеше клај жарје во водата и, еда, жарјето пропадни, никако да завртат над водата, да летнат. - Еда, сега земи ја водата, ми вели Маса Кулумоска, и на три места од ваганкава ќе направиш крст, ми вели, и еда, од сите три места ќе се напиеш, ми вели. - Еда, како да се напијам, велам јас, гледај сето е жарје и пепел, да му бам мајката, еда, јас немам цедилка на устава. - Еда, од ништо не плаши се, ми вели Маса Ќулумоска, сето тоа е здравје, ми вели. И еда, зедов јас да пијам. Пијам и ги стегам забиве, како некое бутурисано коњиште. Еда, се напив и отаде и одаде. На три места. – Еда, сега наведи се, ми вели Маса Кулумоска, да ти турам малку и во вратот. За да бега лошото по вода, еда, за посигурно, ми вели. Еда, се наведив и Маса Ќулумоска ми тури вода и, еда, ко се исправив, ба му ја, сето водиште ко по падинка, ми слезе в петици. Еда, од вратот, по браздичето, па прудолу, преку газ, право в петици. Еда, ме замрзна, да му ја запоебам. Еда, откако ме крдиса и спав рает, еда, не пристанував ноќта, не ме повтори уплавот. Еда, ми помина, вели Давиде Недолетниот и си заминува. Мирче гледа по него и ја подгризува устата, го собира носот, ги стеснува очите. – Му веруваш на овој шут уплашен, ми вели Мирче, и веруваш дека и јас сум ко него? – Не му верувам нему, велам, ама верувам во Маса Ќулумоска. Кога може будали да лекува, многу полесно и е за умни, велам. Го куражам, го лажам. И го прелагав: вечерта отидовме кај Маса Ќулумоска. - Добровечер, велиме. - Добровечер, вели, која мака ве донесе? И ние одоколу вртиме. Кажуваме, ама се плеткаме, тревлиме. Не знаеме како да кажеме. Е, вака, така, некако нè разбра жената. – Може да ви е начарана киската, вели Маса Ќулумоска, дали клале леб на киската, како го скршиле лебот, вели, и дали фрлиле пушка? Дали се еднакво или нееднакво дарувани, вели, малиот девер и стариот девер, нункото и старосватот. Дали сватиците го водеа зетот меѓу себе, вели, дали месачките имале чисти нокти. Дали ги завртеле зетот и невестата спроти сонце, вели, и дали околу нив поминало сито со леб и со волна, со вино и со шеќер. И дали допреле сè што имало во ситото, вели, да не ве пресретнал некој со празни шејови, вели. Дали му го занишавте самарот на коњот откако ја слеговте невестата, вели, и дали го натуривте со вино самарот. Со која нога ги внесе малиот девер во собата, вели, со лева или со десна. Да не ви се измочал пес на прагот или мачка во обушјето. Си реди така Маса Ќулумоска, си потпрашува за ова, за она. И ние нешто кажуваме, а нешто не знаеме да кажеме. Ама пак кажуваме, се мислиме. Таа шепоти нешто над главата од Мирчета, му дува во темето, и ја преврзува шамијата под гуша. Треба да ја смени собата, вели Маса Ќулумоска, или треба да ја смени куќата, вели. - Бре, аман, велиме. - Нема аман, вели. Па после си ги сменивме собите со Мирчета и вистина човекот жугна. Свират врапчињата, свири и Мирче и само цут му гледаш во очите. Се ослободи човекот. – Сега не ми е срам од Уља, вели Мирче, сега ми е срам да ја сретнам Маса Ќулумоска. Мислам дека сè што знае таа, знае и цело село, вели. А откако остана несама Уља, скрпивме уште едно куќарче крај плевната. И цело село ни помогна, што е право. Едни вадат камења од реката, ги кршат и ги носат, други сечат греди, летви, чатми, диреци и појаси, жените мешаат кал со плева, гаснат вар и се крена куќарчето. Сè под шуле и под ѓонија се соѕида. И секоја греда до греда со пијавици ја врзавме. Па што има тука: и јазовци, ластовици градат куќи, а не луѓе. Помошта на луѓето ти дава надеж и крилца. Дури и Маса Ќулумоска дојде да помогне. – Чувајте се, да не ви падне сенката во темелот, ни рече, оти ако си ја заѕидаш сенката, ќе ти се одземе здравјето, вели, или некоја завист ќе ја ненавиди куќата и жената и цел живот невиден ќе се шеташ, вели. И петел заклавме, за да се капне крв во темелите. Ангеле беше растурил едно седело од потполошка и трча дома со јајцињата в раце. По него трча и Капинка. Трчаат и уште оддалеку викаат, се фалат. Сонцето припекува, а по нив иди еден пилешки глас, ја цепи горештината. Тоа потполошката пишти, дали пишти. Врти околу нив, надалеку, ама пак околу нив. Го гледа Ангелета, не го пушта од очи, како срцето да и го носи в раце. Го гледа и пишти. Велика му привикува да и ги врати јајцињата во седелото. – Гревота е, вели Велика, мајка си е мајка и оти да боледува. И децата се вратија, ко немиени, а Велика уште вика: – Дали ручек да готвам, вели, или по нив да одам, како не се наодија, да се ненаодат, вели. И така, откако го направивме куќарчето, се деливме. Ја пресековме краставицата. И Мирче одново се роди. Се ослободи како и војводата во Брезово: Нè сардисаа на Долни Крај од селото. Што да се прави сега: од кај да покажеш глава, куршум те пречекува. Брчат ко оси куршумите и удираат во ѕидот од куќата. Вистина, куќата е здрава, сета е со камен ѕидана, ама од куќа кон ни-каде не се излегува. Пука аскерот, пукаме ние. Силјан Деспотоски ја вади главата, сака да ги изброи војниците. Вели: еден, два, три и наеднаш запира со броењето. Првин му клапнува главата, а после целиот се слизнува покрај ѕидот. Ко испуштено јаже. Гледаме едно дупче му подбелува на челото. Уште крв не му потекло. Викаме: - Силјане, Силјане! Не се оѕвива. - Го касна стршенот, вели некој. – Кај покажуваш глава, главо букова, вели брат му, Дејан Деспотоски, и продолжува да пука како ништо да не било. Дејан немаше жал за ништо. Во лутината и татка си не си го познаваше. Само покажи му со прст на некого и тој ко кокошка ќе го заколи. Се убил сам, чувме. И за себе немаше жал. Стивна пукањето и однадвор слушаме глас: - Предај се, војводо, оти жив ќе изгориш, вели, предај се и ќе ти прости царот. - Почекајте да се стемне, вели војводата, не сакам народот да ме види врзан. Аскерот запре со пукањето. Гледа во навалувањето на сонцето. И кога се скри сонцето, кога се замрачи убаво, војводата го крена ќумбето полно со жарје и со гламни. Кладе еден реденик куршуми, ја отвори вратата на скалите и го фрли одозгора. Го истркала меѓу аскерот. И ќумбето тропа и пука, а војниците бегаат, мислат некоја пеколна машина е фрлена. Пука така ќумбето, прска жарје и целото се поткрева, подрипнува од куршумите. Ни отвора пат за бегање. И избегавме. И после војводата цела година не им даде сон на војниците. Не ќе помине недела, и ќе пушти некого во Прибилци да остави книже кај чешмата. - „И ноќеска бев кај вас и можев сите да ве исколам. Ама господ не ме остава да колам на спиење. Ако бидете мирни и дење како кога спиете ноќе, нема да има колење.“ - Море, ќерата, беше велеле тие, кога влегува, кога излегува. Дали ангелот го носи на рамо, велеле. Така ги мачеше. А ги мачеше и селаните што не купиле пушка. Ги тепаше. На еден бабинец и заб му скрши и тој забот си го плукна в раце. И човекот отишол во Прибилци да се пожали. Во лутината најмногу се грешава. Така и овој. Ама за поплаката негова се чу, се разбра. И го доведовме човекот кај општината Мицева, горе в планина. На Дебел Рид. На судење го доведовме. – Не знаеш дека ние имаме свои судови, му вели војводата. Бабинецот џвака еден буков лист, ко коза и само молчи. Не тропа волна во кошница. Молчи да не му се изеде устата. Веќе и од мува се плаши да се брани. Војводата го испитува, а тој молчи и бара помош со очите. Сака нешто да каже, ќе ја подотвори устата, ќе подзине и пак ќе продолжи да го џвака листот. Прежива. А сè му се гледа на лицето, сè што сака да каже на лицето му е напишано. По малку, го плукна листот што го џвакаше. - Не можев, вели, не можев за тепањето да му се жалам на оној што ме натепа. - Одведете го, вели војводата, и двајца го креваат. И уште на одење му го кркнуваат ножот в слабина. Му го тргнуваат чапразот. Ај, со здравје! Не му даваат дури и да се докаже, да се домоли. Не му даваат дури ни убаво да офне: „Оф, мори мајко,“ да рече. Го ошевратуваат удолу во дерето. Избрзале од страв да не им се сожали за човекот. Да не им избега. Избега Мирче, брат ми. – Овдека нема живот за мене, рече Мирче, ќе одам во Америка. Слушам и други одат, вели, па и јас ќе одам. Сè се прави и сè се поправа дури си млад, вели, а после само ги жеволкаш годините. „Човекот колку поостарува, толку и поефтин станува“, еднаш рече Лазор Ночески. Дури си помлад и годините се подолги, вели Мирче. Иако времето врви, само тоа останува. Ние си одиме, а тоа останува, вели. Позајмивме пари, собравме и го испративме донекаде. До џадено, до Скара. И таму запревме и Мирче се сврте и редум ги избаци децата. – Сврти се уште еднаш кон селоно, кон полено, му вели Уља, којзнае дали ќе го видиш и другош. И Мирче се сврте со навлажени трепки кон селото. Очите му се подзаматени. Небаре студени огледалца внесени на топло. И тој само клепа со влажните трепки, си ги брише огледалцата. И, ај со здравје, со добра мисла, го испративме Зад себе не остави нас и својата сиромаштија. Ја остави или ја понесе со себе, во својата голема празнина, во својата пустина. Ама за што можеше да жали Мирче тогаш? За ништо. Уште кога пропадна востанието се виде. И сè се разневиде. Кога ја скашкаа во Сараево едни не носат на австриска граница, други - на Едрење. Некој рече: - А може и Едрење да е македонско, оти Македонија е голема, вели, Македонија е до Индија, еј, а не до некое Едрење, што мислиш! Македонија е до Александрија со морето и со сите други мориња. А може и до Америка. Кај што е Мирче, таму е и Македонија. - Не говори у строју! Не ти даваат ни да прашаш нешто, ни да кажеш. ако знаеш да кажеш. Ако прашаш треба и да кажеш, а ако кажеш сите те пцујат. Едните: „бем ти мајку, бугарашку“, другите: „Мамката твоја србоманска“. Сите туѓа мајка ти пцујат. Никој не ти дава друго место, друго за да бидеш. Никој не те остава. Ни овој, ни оној, ни па земјата твоја. Оти и во неа треба да се криеш. Се чудам тогаш јас, се чудиме тогаш сите: што ќе стане сега со нас. Ќе се разневиди племето наше, ќе се угасне, ќе се сотре. - Што ќе правиме сега, му велам на војводата, кај ќе одиме и што ќе се пишуваме, му велам. - Не знам, вели војводата и ги крева рамената до ушите. - Ами кој знае, му велам јас, кој треба да знае? - Господ, вели војводата. - Ако не знаеш ти и господ не знае, му велам јас, оти господ знае за нас само колку што знаеме ние за него. - Кај сакате одете, вели војводата, што сакате пишувајте се. - Дали Срби, дали Бугари, дали Грци, прашувам. - Не прашувајте ме повеќе за ништо, вели, повеќе не сум војвода, вели. - Дали Турци, Ѓупци или Арнаути? - Умот ништо повеќе не ми кажува, вели војводата. - - Да ти се клекнам на умот, му велам јас, веќе го зедов на заб. Да ти се клекнам на умот, ако можам некаде да ти го најдам, му велам, оти умот стои в глава, а ти го носиш во газот, му велам. Народ ли сме, бре или пашита, а? Па и тоа да бевме, пак ќе знаевме чии сме, ќе си го знаевме стопанот, му велам, се дерам. Се дерам, а во себе, си мислам, мајката, што стана од овој човек, кај отиде неговата лутина, си мислам. Некогаш само малку да му ја свртиш браздата, си мислам, само малку да му ја скршниш водата, и плеќите ќе си ги најдеш кај мевот. А сега, ко посрано дете се мешколи пред нас, си мислам. - За држава треба цар, даскали, доктори, писари, вели војводата, а ти имаш само болви и болвосерки. Македонија е само едно големо буниште, вели. - Ебати знаењето, му велам јас, и после се растуривме по куќи, по држави, по светот. А војводата рекоа дека загинал од својата граната. Ја испукал гранатата, рекоа и истрчал да ја стигне за да падне на него. Други велеа дека е уште жив и дека некаде се крие. Не се крие од страв, велеа, туку од срам. Сите поразени се срамат. Којзнае зошто, ама луѓето веруваа дека тој не умира од куршум, дека нешто ги одбива куршумите што одеа кон него и дека се плашат да го драснат, крв да му пуштат. Мислеа секогаш куршумите го забидуваат. А може некој светец стоеше пред него и не даваше да помине куршумот, да го удри војводата. Може светецот ги запираше куршумите, ги изгаснуваше, им ја одземаше силата за потаму. - Ќе дојде време, велеа луѓето, кога војводата пак ќе се јави, ќе се врати. Само да му помине срамот, велеа, и ќе се врати. Се враќаме ние, а Уља нешто подзапира и се крсти. - Камбанана клепа, вели Уља, утре е нешто празник. Што празник е утре, господе, вели. - Руса Среда, вели Велика, и и таа подзапира за да се прекрсти. Тогаш поубаво се чу клепањето на камбаната. Велика Кога ми го зедоа човекот цела ноќ не мигнав. Око со око да не можам да ставам, да склопам. Лежам, а умот не ми заспива. Сè така ми гледа штуро по него, како го водат надолу низ полето, подлокано и празно. Децата спијат, наредени до мене ко стомниња. Некое ќе потклоцне во сонот, некое ќе каже нешто нејасно, јас ќе го прашам што сака, а тоа пак ќе каже нешто, ама сега уште понејасно од првото кажување. Па ќе станам, ќе го попокријам и ќе го промешам огништето. Некоја гламна ќе потпукне, ќе ги подзабришам очите од чадот и пак ќе прилегнам. И лежам така, гледам во мракот што се стиска меѓу гредите, малку подугрејани од жарта во огништето. Вџашени, ко што го гледав вџашено Јона, човекот мој. И во темницата само него го здогледувам: стои пред српските војници (на едни им клисна, други го начекаа) и постојано прашува: - Зошто, каде, како? - Така, велат тие, нашиот фронт е и твој фронт. И нема, велат, ние да киснеме во вода до колена, а ти со жената да се скокоткаш в постела. Умре тоа, велат, и го чекаат да тргне. Тој се мачи да им каже нешто, го знам каков живец е човекот, косата му се костреши, ко запци од гребни му се костреши. Нешто не му е познато, дали облеката, дали јазикот, ама брзо се спишманува. Нешто го подучува да не се инаети, да не тупа со нозете. Оти тие имаат пушки што убиле векот луѓе, а тој нема ништо. Тој ја има само голата господова душа, а господ ете, - им ја предава ними. Почекајте, вели Јон, само малку почекајте, вели и оди в пондила. Јас одам по него. Тој им фрла една ракатка слама на кравата и на магарето, јас одам по него. Му свирнува на Чако, јас одам по него. Го почешува меѓу уши, јас стојам зад него. Им се испули на кокошките и тргна војска. Сета сум сневидена, цела снага ми трпне од нешто како страв и умора. Небаре да сум се искачувала нагоре, кон Млакине, во Присојон и како да сум го загубила редот во дишењето. Само се превртувам, а сонот никако да ме најде, да ме подземе. Нешто ми се прислушува: во јалицана како да ми врват луѓе, а долу во пондилата првкаат магарето и кравата. Воловите ни ги зедоа уште порано за комората. Си велам: ај, да слезам, да видам што прават, да не се заплеткале нешто на јаслите. Знам дека кравата е стелна, пред три месеци се води и знам како е да носиш жив плод. Сум била и јас несилка, сиот овој грагор, сите овие наредени стомниња што спијат, сум ги износила и сум ги снесла. Ај, стани Велико, си велам, нажали се барем за кравата оти таа напролет ќе ни донесе млекце и ќе има со што да ги залажуваш децата. А пет усти се, не се да речеш малку. Пет клунчиња. На најголемиот, на Ангелета, сега му се јаде за двајца. Такви му се годините. Знам, ама не можам да му земам од уста на другите. На сите им се јаде. Сите еднакво ме болат, болка да ме отреби! Станувам, го запалувам кандилото и тоа пред мене, јас по него, слегувам долу низ ќепеник. Првин гледам во кравата: таа душка во плевата што ѝ ја послав за лежење. Потоа наеднаш ја крева главата кон мене, ги исправа ушите и како да сака нешто да праша, за нешто да помоли. Јас ѝ ги подринувам лепешките, скубнувам слама од ќошот и ѝ фрлам во јаслите. Да џвака нешто, да се залажува. Ја подзема сламата со јазикот, почнува да ја врти и да ја крцка со забите и мене ми дојдува убаво дека ѝ ја погодив мислата. Магарето само стритнува со ушите и се свртува кон другата страна. Налутено, ко дете. Се враќам горе, го дувнувам кандилото и пак си легнувам крај децата. Ги замижувам очите и некаде од преку река се јавува петел. Кукуригу! Одаде река, се одзива друг петел. И потоа од сите страни, низ цело село, пеат петли. И почнуваат и кучиња да лаат. На тоа за првпат се јави Чако што го донесе Ангеле пред неколку недели или месеци. Не знам точно кога го донесе, не думам, ама тогаш многу го карав Ангелета: - Што ќе ни е куче бре, му велам, кучиња главата да не ти ја јадат! - За да ни ја брани куќава, ми вели Ангеле, ете зошто, ми вели и не ме гледа, на ништо не ме клава. И еве го, наголеми и таа живинка. Ова му е прво залајување. Вистина засипнато и натанко, како петле кога пропејува, ама лае, се мачи. Имало господ, си велам, белки ќе се раздени. И тогаш, некаде пред разденување, малку беше сум се подзанесла, ме преварил сонот. Беше сум задремала. Некој танок, некој плиток сон беше ме подзел. Колку за да го сонам Јона, човекот мој. Слушам: надвор нешто тропа, бучи, баботи. Излегувам на чардак и што ќе видам! Беше стекло една голема вода низ гумното. Иди така водата откај Вендиовци, се мати, се пени, и сè под себе корне и понесува. Првин го откорнува вратничето, го бувна и го откорна, па удри во стежерот. И него го заниша и го спрпелка матицата. Потоа почна да ги поткопува темелите и диреците од куќата. Јас се нишам горе на чардакот, ко ветка, а долу, в пондила, рикаат кравата и магарето. Рикаат тажно, речиси плачат, ко луѓе. Оф, мори мајко што е ова: дали потоп, дали погубиште на светот? И тогаш наеднаш од некаде ко од никаде се јавува Јон. Застанал на вратата од пондилата и ја запира водата. Реди: греди, трупчиња, душемиња, колца, коралници, пењушки. И со рацете само мавта, ја турка водата. Небаре некое копито да му згазило на нозете, на прстите, на петиците. Ама како Јон ќе ја затне на едно место водата, таа ќе се подистрга и ќе се загне на друго место. Пак ќе руши. И корне, се искачува до чардакот, го понесува и амбарот, ко лаѓа го понесува. Копа секаде водата и ги стасува и децата. И едно фати, друго фати, ми ги зема од раце и ми ги свртува во клобурците, ги понесува. Јас лелекам, се траштам. Трчни кон ваму, трчни кон онаму, ама ништо. Никому не можам да му помогнам. Ми ги зеде децата и не би час секна водата. Наеднаш отсекаде се тргна. Небаре во некоја голема кртечина да пропадна. Ја снема. Го гледам гумното и не го познавам. Сето е со кучешки загребини, некаде издраскано и одрано, а некаде со тиња, со налеано песочиште. А во средината ми се открива една голема дупка, празна и сува. Ете што значи куќа со домаќин. Домаќинот е и сонце и сенка. Јас сум само квачка, си велам. Квачка со пет пилиња што ми ги зеде водата, си велам. - Ами од кај дојде, Јоне, му велам јас на мажот, како дозна дека надотекла вода во гумново, му велам, во сонот. - Така дознав, ми вели тој, како што спиев во окопот ми се кажа и дотрчав, вели. - Ами, како те пуштија, го прашувам, како те пуштија стражарите, старешините, му велам, таму уште се тепаат... - Тие и со мене и без мене ќе се тепаат, ми вели, туку ај да си легнеме, ми вели. - Е, ај да си легнеме, му велам, и така како што си прилегнувам, наместо да заспијам, јас се разбудувам. Се истуфкав дека не го прашав Јона за децата: дали чул нешто за нив, дали ги сретнал некаде по водата, дали ги видел. Се вртам, се шукадарам во собата, а него го нема. Го барам во постелата, до мене, пак го нема. Се исправам, веќе се развиделило. Надвор кракаат кокошките, излегле на пасење со маглите. Децата се разбудиле и се задеваат во постелата, се скокоткаат, се смеат. Јас уште мислам на водата од сонот. Знам дека стежерот што го однесе водата е Јон. Водата е војната, а стежерот - Јон. Црни мисли ме шетаат наваму, натаму, одовде до онаму. Што ќе се диреците што ми ги поткопа водата и што е давењето на децата? Се штрекнувам и од страв така ко зашеметена, ко забудалена ги гледам децата и ги прашувам: – Да не ти е нешто, ги прашувам едно по едно, да не те боли нешто: мешето, главата, устата, устина мои мили! Тие само се смеат. - Зошто да нè боли, ми велат, одошто да нè боли, се кикотат. - Така од нешто, од ништо, им велам и ги пофаќам по косата, по обравчињата, а за водата и за големата дупка во гумното не им кажувам. Го прерипувам сонот. А и сон не се кажува неизмиен образ, си мислам, и одам на јазот да ги заплакнам очите, лицево. Одам секаде кај што одеше Јон, кај што работеше. Ја гледам трупалката, кај што сечеше дрва, коралницата на која ги овчеше колцата, кај што ја точеше секирата, брадвата, теслата; ги гледам деланките, секаде има по нешто негово, по некој засек, по некоја сенка, стапалка, а него го нема. Како да ја гледам постелата од мртов, од изнесен човек. Ама мене за војните уште онојпат ми се кажа. Уште кога ја грлевме пченката во Латкова ливада и кога се притемна небото, како ненадеен облак да се вдаде однекаде. Го доистеравме редот до браздата и туку наеднаш потемне небото над нас. Сонцето не се гледа, а и луѓето не се гледаат меѓу себе. И озгора почнаа некои гласови да идат небаре луѓе да се караат. Облак не зборува, си мислам облак може да грми, може со дожд или со град да те удри, ама не зборува, си мислам, и ја поткревам главата нагоре. И гледам чудо за чудење: едни големи пилишта се тепаат. Горе, на небото, под сонцето. Се слушаат крикови, павкање и крцкање на крилја, како трески да се кршат. Си ги кршат клуновите, се пердушат. И во тој прплец не можеш со прво да познаеш какви пилишта се. Де нешто ти се белее, де нешто зацрнува. Сме застанале така во браздата, ко посадени, сме се потпреле на рачките од мотиките и гледаме во небото. Една рака сме кренале над веѓите и по навика, со дланката над очите правиме сеница. Го управуваме погледот пругоре. Пилиштата ни го затскриваат сонцето и нивните сенки ни паѓаат над лицата, на дланките. Ајде жено, ми вели Јон, нивната работа не е наша работа, ми вели, а пченкава нас нè чека. Ми зборува така Јон, а уште стои на мотиката. Во полето сè е запрено, никој со ништо не мрда. Само омарнината, некоја тешка омарнина се дипли, се тресе и притежнува над нивите, над луѓето. - Господе, ќе го покријат сонцево, ќе го заградат, велам и примижувам, застаната меѓу огништата од гравот, од пченката. Пченката се омацурила, земјата подбелува. - Ако го заградат, ќе изгорат, ми вели Јон, оти нема плот што не ќе го прескокне сонцето, ми вели. Неговиот пат - е широк и непреградлив, ми вели, и прудолен и сложен, ми вели, туку ајде пченкава подзинува, ми вели. Ми вели и уште стои така потпрен на мотиката. И заедно чиниме погледај, погледај нагоре во пилиштата, во небото, па наведни ги очите и загледај се меѓу себе. Како ѕвериња на тесно сретнати. - Којзнае какви пилишта се овие, велам, лиоти, лилјаци ли се, велам. Небото е безгранично, господ е голем, велам. - Лилјаци не летаат дење и напладне, ми вели Јон, лилјаците сега се во пештери, обесени ко гроздови за понада, ми вели, ај да копаме... - Ако не се лилјаци, велам, може да се гаврани. - Не се ни лилјаци, ни гаврани, вели Јон, кај си видела бели гаврани. - Кој мислиш да победи, велам јас, белине или црнине пилишта? - Јас сум за белине, вели Јон, јас сум за сонцето, ајде да копаме, вели, пченкава во нас гледа!... - Ако се црнине - облаци, велам, јас сум за црнине. Што убаво би и дошло на пченкава, велам, да се напие вода по копањево, да се измие, велам. Ама што пилишта ли се оние, господе, велам. - Сите пилишта личат на пилишта, вели Јон, сите пилишта се пилишта, вели, иако различно се викаат, вели и ја крева мотиката, тргнува нов ред да забере. Јас одам по него. Ама само што удривме по неколку мотики, само што скршивме по некоја грутка и од небото почнаа да паѓаат пилиштата. Паѓаат во нивите, по браздите, ја кршат пченката, ластарите. А паѓаат и над селото, по покривите од куќите, по гумната, по плотовите. Сите се распердушени, со искршени крилја и клунови, со дупнати мевови, со прекасани вратови. Гледаме дека тоа се штркови и орли. Удираат, се прпелкаат. Уште со по некое крило, со по некој пердув. И низ отворените очи и клунови ја доиспуштаат крвта и душата. – Господе, мрморат луѓето, кај се најдоа на едно место толку орли и штркови. Ај, штрковите заедно се селат, велат, ама не им е времето за селење. Туку орлите никаде не се селат, велат. И кој ја заподенал борбата, господе, велат, дали не им втасува небо или не можеле да се разминат, велат. - Ова не ќе излезе на добро, му велам јас на Јона, ова мора да донесе некоја болест, му велам, или некоја чума или краста, му велам, сушна година или вошливо време, му велам, или пак некоја долга војна. - Пилишта, ко пилишта, ми вели Јон, се зајале за нешто и се удриле. Има разни беснила, ми вели, а може навистина не можеле да се разминат, ми вели. - Е, ќе видиш, Јоне, му велам јас на човекот мој, запамети ми го зборот и ќе видиш, му велам. И вистина виде. Тоа што ми се кажа, се докажа. Дење, ноќе ги слушаме топовите како бувтаат, грофтаат и ја тресат земјата, ја превртуваат. Јас понекогаш ќе си отворам разговор. Така самата со себеси ќе си отворам разговор, кога ќе бувне некој посилен топ, кога ќе се заниша куќава. Господе, си велам, дали Јон мој сега пукна, или на Јона мој пукнаа, си велам. После фронтот се оддалечи. Топовите пак ги слушаме, ама многу од подалеку. Како подгрмнување на ведро небо. И еден ден, црн ден за мене, го заповедав Ангелета да ги истера кравата и магарето удолу, покрај реката. Неоти имаше што да пасат, ама така, да се исчешаат по врбушките. Есента беше длабоко навлезена, сонцето веќе заслабнато, западнато. Немаше ни од кај да угрее, ни што да угрее. Дури ни сенка не можеше да ти направи, со твојата сенка да те состави. И тргна детето, ме послуша. Му кладов едно крајшниче леб в торбе, му врзав малку пипер в крпче и го пуштив, пушка да ме удри! Како не си го прекасав јазикот, кога уста отворив. Како не си го прегризав. Ангеле се качи на магаре, ја забра кравата, а Чако пред нив - зад нив, само поттрчнува, врти со опашката. А мене ми игра окото. Тогаш, пак, Горица од Уља, јатрва ми, менуваше заби. И јас морам да бидам тука. Јас сум ѝ золва и свекрва. На сè ја подучувам. Од раѓањето Горичино јас сум над неа. Мене немаше кој да ми каже, барем јас имам кому да кажам: и кога се роди Горица, јас папокот и го пресеков со срп, оти беше женско. На машките им се сече со секира. И папочето ѝ го подврзав со малку коса од мајка ѝ. Од Уља. И стригнав неколку влакна од главата. А и за повивање ѝ реков ништо да не спрема. Ни пелени, ни повој. Некои многу што спремаа, живо дете в раце не кренаа. Со скутините и со шамијата од глава ја повивме. На две-на три. И, кладов краj постелата Уљина: секира - отаде и одаде, вода - отаде и одаде. И купче жарје и отаде и одаде. И ја водам Уља меѓу нив и ѝ кажувам да вели: „Поминав меѓу две секири, а не се пресеков, поминав меѓу две води, не се удавив, и поминав меѓу два огна, не се изгорев“. И Уља врви и си вели, а детето плаче, ко ѕвонче во долче. Така до трипати. За да не ја фаќаат навите. Тие се многу лоши за леунките. Еднаш јас така, му грлев кошулче на Ангелета, и само што го засеков платното туку ми свирнаа во ушите, ми забучија во главата. И некој силен пламен ми се накрена. Ми го забра, ми го забради лицето. Брзо, брзо кај Маса Кулумоска. Ми закуша жената и ми ја тргна силината од главата. Така, на сè ја подучувам Уља: зошто не чини да ги заборави пелените надвор, да ѝ ги зајде сонцето, и како млекото да го варди од ветроштини и надворештини. И уште ѝ кажувам дека леунка до шест недели не смее надвор да излегува, оти шест недели гробот ѝ е отворен. По шест недели ќе направиш голема молитва и после си слободна. И на задојувањето ѝ кладов сито на главата за да е сито детето, и книга ѝ кладов за да учи, а кај ќе учи кутрото дете, ама така останало, и ѝ кладов црвено јаболко за да е убаво. И кога ѝ никнуваа заби нанижавме на конец варена пченица и конецот го обесивме на едно дрво. „Како што раѓа лесно дрвово, така со лесно да му никнат запчиња на девојчево.“ И за проодување ѝ кажав да викне две сестри и сестрите да земат со устите вода од под воденица, пред сонце, во недела, уште неугреан денот. И така двете сестри да му брзнат вода со устите меѓу ципињата и детето ќе се престраши. И ѝ кажав и за клинои, ако детето многу се моча, и ако е крепа во ципите, да земе трипати по девет зрна грав и јачмен и да ги остави да ги намоча детето, и после да ги извади од под детето и да појде меѓу две води и со зрната да го боцнува детето и да вели: „Ако се сувите нека одат по суво, ако се водените, нека одат по вода“. И за зарек ѝ кажав да тури војца во пајнца и во пајнцата уште три лајчиња и три жарчиња и да измие три прага од куќата со таа вода и со таа вода да му ги измие градињата на детето, и да му тури малку во устето. И ѝ кажав за далак пупање кај да оди, и за одобрено дете што да прави, ако е детето само занесено и само да спие: да му намачка малку мед на модро книже и да му го врзе на папочето и ѝ кажав како да му го врати сонот на детето, ако му е земен од месечината. И ѝ кажувам сега за менувањето на забите: „Врано, врано, на ти коскен, а донеси ни златен". Горица само се тегави, приплакува, а мене окото ми игра, ми се качува клепката на чело, ќе ми излета. Го фрламе забот на куќа, Горица уште плаче, а ние со Уља се смееме. И како што велиме: „на ти врано коскен, а донеси ни златен“, ете ги едни врсничиња од Ангелета мој в гумно. Збиваат децата, им горат обравчињата од трчање. – Тетко, викаат, трчај, тетко Велико, Ангелета го погоди куршум, викаат. Мене слана ме попари. - Море каков куршум, велам јас, од каде куршум, чиј куршум, велам, и тогаш, дали од стравот, окото ми преигра. - Од тие што ги најдовме, велат децата, од тие што ги фрлавме в оган за да пукаат, велат. Ете што било играњето на окото, си велам. Ги пуштиле добиците да грепкаат, да поштат прегорена трева покрај реката и се заиграле... Лелеј! Лелеј, лелеј, пиштам јас, си ја кубам косата и трчам колку што ме носат нозете... И како што се разбркувале во врбушките, нашле крстици со пушки, со ножеви, со матарки, со куршуми и што ти не. Небаре капици сено. Куп овде, куп онде... Трчам удолу низ поле, кај што ми рекоа децата... И зеле децата да си играат војници, оти кога е војна и децата играат војници. Тој, натемаго, во сите шие... По мене трчала и јатрва ми, Уља, ама јас не сум ја видела. Таа ми зборувала нешто дури трчала по мене, ама јас ни гледам ни слушам... Запалиле оган и почнале да фрлаат куршуми. Ги наполниле торбињата со куршуми и ги истуриле во огнот. И почнало да трешти, цело поле да се тресе, небаре нов фронт отворен... Сета сум исчукана во паметот, сета пренесена таму. И в село се чу пукањето, ама војно време, си отрпнат, наглув. Пукањето ти станува обично како лаењето на кучињата, како течењето на водата... И таму, во ливадата, го наоѓам Ангелета, ангелот мој златен, со потсечени крилја... Децата се разбегале, ама Ангеле мој не добегал. Еден куршум беше го втасал. Ангеле, Ангеле, му викале децата, стани, не преправај се, му викале, а тој ни да мрдне ни да претне... Лежи ничкум плеснат на земјата. И утопен во крвта негова млада. Тој лежи, а до него кучето Чако квичи, завива, гребе со ноктите, копа земја. Го душка Ангелета мој и пак завива, кобно. Ангелот мој ништо не гледа, ништо не слуша. Му ја кревам главата, му ја бришам устата од крвта што му се потсирила и го бацувам в лице, в уста, му ја давам душата моја. Ама тој е веќе остинат. Како да бацувам некој студен камен, некоја мраморна гробница. И јас мрамор се мраморам, си ја тепам главата, а солзите само ми врнат. Олкави вака солзи, ко лешници ми капат в уста и на лицето од Ангелета мој. Го молам да се опули, да ми проговори, а тој молчи. Ни клепка му клепнува, ни прсте му мрднува. Лицето му е крпа и уште помазно. Не дочека, убавиот, и да се забричи. Ноктите помодрени, никаде нема живот, запрена воденица. А живо сребро беше, в раце што не се држи. Му викам а тој не ми се оѕвива, не го слуша кукањето мое. Гледам нагоре, барам помош од небото, се молам. Ништо. Таму само некои гавраништа, некои чавки, се занесуваат ко намети чад, ко ниски облаци. Не знам зошто, ама тогаш сите пилишта што го прелетуваа пустото поле и пустата мене, сите ми личеа на гаврани и на чавки, на извалкани раце. И којзнае колку време сум се тепала така, кога сетив дека некој ме крева. Се опулувам: јатрва ми, Уља, стои над мене. И мојата рака си ја наоѓам во нејзината. - Немој, мори Велико, немој сестрице, ми вели, што е тоа што работиш, вели, зар и ти треба да се отепаш, вели, нека ти се живи другите, вели, имаш и други деца за гледање, вели, зар сакаш сираци да ги оставиш, вели. И плаче. Се засркнува од солзите. Се држиме така сами двете, ко утки во полето и пиштиме, ко потполошката што пиштеше по Ангелета. После, го доведе магарето и го товаривме Ангелета мој. Го префрливме, пресвиснат преку 'рбетот, наголо. Потеравме за в село. Одиме по магарето и само липаме. Една солза падни, друга завири се, стокми се и истркалај се на земја. Којзнае колку солзи истекоа, цело поле го навадив со солзи. Со дожд солзи си го запишав денот. Оти кога го закопувавме дожд немаше, а времето чека стушено. Ама само што се вративме, небото се дупна и потече. Се измивме на јазон, фрливме вода преку рамена, и се токмам да разотворам врати, пенџериња, да ја сменам водата во стомните, да заметам, да проветрам. И тогаш удри дождот. Господе, си мислам, ова дека секнаа очите мои, ова дека немам повеќе солзи, си мислам за дождот. И небото плаче за Ангелета мој, си мислам. Ум недоветлив, човечки. По неколку дена падна и снег. Некој мрсулав и недотамен снег. Студен и длабок. Одвај го разгазувам за да појдам до гробот на Ангелета. За да му запалам свеќа, да позборувам со новата куќа негова. Да го потажам. Јон Ни рекоа дека треба да се поврати врвот Горница. И ние - на јуриш. Едното крило напаѓа, другото - молчи. Се притаило. Врвот бил важен. Како да има нешто за јадење, за пиење. Една голинка кај што и козја брбушка не стои. Туку наредба си е наредба и ние јуришаме. Којзнае што беше тоа? Трчаш низ буките, откопуваш со нозете камења и скапано лисје, ги забираш, ги корнеш. Ги извлекуваш стапалата од некои диви капини и папрати и не знаеш дали бегаш од некого или бркаш некого. А имаше едно војниче, Крстивое Пешиќ, чинам се викаше, па тој, не знае кај да се скрие. Некој страв го фаќа од пукањето и само се крсти за да стане гуштерица. Малку како да се оддали од умот човекот. На секое пукнување потскокнува Крстивое Пешиќ. И поткрева камења за да види дали под некој камен ќе го собере како гуштерица. Па ќе се исправи и ќе ги затне ушите со два прста. Ти паѓа жал за човекот, ама повеќе ти е жал за тебе и го испушташ меѓу буките. Викаш: „ура!“ или само мрмориш некои пцовки што ти идат сами на уста. Најмногу кога ќе те швркне некое праче преку очи. Искачуваме едно ритче, а зад него има друго. А врвот Горница, мислиш е дондека. Го гледаш - со рака да го досегнеш, а со трчање никако да дојдеш до него. Како да бега пред тебе. Чиниме дојди до некаде и запри. Не се оди: меѓу буките свиркаат куршумите, шрапнелите, се нишаат дрвјата. Многу се. Ај назад. На надолница е полесно за трчање, ама потешко за запирање. На нагорно треба да те турка некој, а на надолно треба сопирачки да си врзиш на нозете, си мислам. И се драскам надолу низ шумата. Го кинам газот и колената, се тркалам ко откорнат трат. Крцкаат гранчиња, крцкаат и моите коски. Сè туку мислам дека некоја ќе се одвинти или ќе пукне. Нозете ми се набиваат, секоја рана се фаќа за кожата. Небаре искра за трвлачка, за барут. Гранките се наведнуваат крај мене, ме дрпаат за алиштата и ме стеснуваат од мишките надолу. И секое залапување, секое загунѕување, ме води кон родниот крај. Не ме остава, не ме пушта: родниот крај ме уми, мислам, а јас си го споменувам. И што е ова трчање? Кого ќе го избркам јас оттука, кога и мене ме бркаат оттука? Се потпирам на една бука, така со челото на мовта, како на небричен образ од некој роднина. Со очите го барам сонцето, се пулам и во него, како во најблизок човек. И се сеќавам на борбата меѓу мечката и крмакот, (нерезот) што се караат за едно поточе вода. Ги слушам зборовите од татка кој ми го кажуваше тоа уште како дете, пред да не остави за сосема. Сега, помислувам дека и јас сум бил сведок на таа борба. Не знам само дали сум крмакот или мечката. Ловецот сигурно не сум. Знам... - Чинела дојди мечката на потокот, велеше татко, да се напие вода или да се искапи, велеше, а крмакот ќе се затрча и ќе ја шибне одзади со секачите, со 'рпалата и мечката ќе рипне, велеше, ќе почне да бега, ама дека нема многу време за бегање, велеше, ќе се качи на една бука. А крмакот кус и фатен во вратот, велеше, не може да се исправи, да ја досегне, велеше, туку само ќе гровта околу буката, ќе тупа со нозете и под него ќе татни земјата, планината. Ке се костреши така, велеше, и по некое време ќе се оддалечи од под буката со влакна назапнати на секачите, на 'рпалите. И откако ќе си замине крмакот, ќе слезе и мечката од буката. И таа ќе си замине во шумата. А ловецот ќе го гледа тоа во шумките, во заветното, велеше, и си трае, не ја крева пушката, не пука по никого. Другиот ден пак така, велеше, мечката ќе слезе до потокот, потоа ќе се јави и крмакот, ќе го намириса воздухот со чурилката, велеше, ќе осети дека уште некој има тука некаде, и ќе се загне кон кај што го води носот, по миризбата. И пак ќе почне едно борење, давење, крај потокот. Мечката ќе рика, а крмакот ќе квичи, ќе гровта, велеше, и ќе се грвалат, ќе ги чепатат вилиците. Мечката ќе се подисправа, ќе крева камења и ќе се подисправа, велеше, ќе сака да го удри, да го погоди со каменот, ама крмакот е само пред неа, зад неа, покрај неа, в жили, и не ќе може да замавне, да фрли, велеше. Ако фрли, ќе фрли подалеку од него и така ќе се умори, или ќе се уплаши и пак ќе се качи на буката, велеше, и ловецот скришум тоа ќе го гледа и пак не ќе се јавува. Ама на третиот ден, велеше, ловецот ќе дојде порано и со пила ќе ја засече буката на која се качуваше мечката, ќе ја остави само малку недосечена, велеше, колку да се крепи, да се држи исправено дрвото. И пак ќе се скрие во шумките, во заветното и ќе чека да се појават мечката и крмакот. И пак ќе почне едно давење, грвалење за водата, за потокот и мечката одново ќе отрча да се качи на буката, велеше, ама буката ќе падне, заедно сосе мечката, велеше, и крмакот, засилен, ќе ја дупне во мевот со секачите, со 'рпалите. Ќе ја надене ко со вила, ко со вилушка, велеше, ќе и го преврти чкембето, ќе ѝ ги смеша цревата, ќе ја истрбуши. И ловецот тогаш ќе ја крене пушката и ќе го застрела крмакот. Крмакот ќе ја убие мечката, а ловецот ќе го застрела крмакот, и така со два улова ќе се врати дома, велеше татко. Не знам колкупати го терав да ми ја кажува оваа приказна татко. И мислам дека само тогаш ме помилувал. Му идеше мило дека го молам и со дланките ме милуваше. По темето, по вратот, по лицето. За право повеќе ме драскаше, оти дланките му беа испукани, како кора од сув даб, ама тогаш му стануваа меки. Најмеките раце на светот стануваа. Еднаш дури и ме поткрена со тие раце и ми вели: - Ајде, расти, не стој на една мера, на една пересија. Поткачи се малку нагоре, ми вели, мрдни еден палец, еден чеперок. Потпорасни, ми вели, ми здодеа уште да чекам. Што се мислиш, пупунецу мој, ми вели, тргни веќе еднаш, искачи се уште малку нагоре. Секоја година по едно скалило качувај се нагоре, ми вели, мрдни го газето, ми вели, и ме држи со испуканите дланки што навечер ги мачкаше со сало и со коломас за да му смекнат. А еве, се искачив, пораснав, ама тој не знае колку пораснав. Не дотраја, не дочека да види дека научив да делкам, и дека не треба од срам да ме продава на ѓупци. Покрај мене претрчуваат војници и викаат. Некој испукува со пушката во шумките, во празно. И јас одново потрчувам, се лизгам, се завлечкувам. И којзнае зошто сето тоа ме враќа кон нешто поминато и познато. Кон земјата што ти се одронила под кожата, под ноктите. - „И смртта наша, на нашиот роден крај се потпира“ -би рекол Лазор Ночески, а ние на смртта секој ден ѝ се доближуваме. Околу мене луѓето паѓаат ко круши. Слушам викање: оф, мајче, куршум ми помина под плешката. Ја испушта пушката, пресвиснува на една пењушка. Ги шири рацете, како крстот господов и не може да си ги собере. Не може да ги подигне, да се потпре на нив. Не можам и јас ништо за него. Нагазивме на бугарска заседа. Некои фрлаат бомби и бегаат, ама и Бугарите не дошле тука за да садат пиперки. Пукаат, трешти коријата. Ние сега молчиме. Разбраа што е работата, почнаа да фрлаат со бомби. Една паѓа покрај мене. Уште црцори, ме намовнува и јас од стравот ја кревам и ја фрлам назад. Во окопата нивна. Гровна бомбата и се слушаат само пискотници, машки лелеци. Ајде сега, бегај назад. Еве и овдека ми се искажуваат зборовите на Лазора Ночески. Сиреч, се ми оди оттаму и смртта ќе ми дојде оттаму. Иако сум далеку од селото, од жената, женицата. Животот е една голема угорница, а уште поголема удолница по која трчам. Цел живот трчаме за да го откриеме нејзиниот крај, нејзиниот гаѕер. Кај што ќе заврши и нашето тркалање. Нашето постојано паѓање. Пред малку само трчавме еден кон друг: и од едната страна има наши луѓе и од другата страна има наши луѓе. А и сите луѓе на светот се наши луѓе. А навалуваме еден на друг. Околу нас само куршуми цивкаат, ама ниеден не ме погаѓа. Среќа, ба му ја. „Некогаш не те сака и господ“, би рекол Лазор Ночески, „или намерно те остава за да се мачиш.“ А ловецот само чека, чека да се умориме, да се истребиме. Не чека нас, ги чека и своите. Се тепаат за Трајка, се тепаат преку Трајка и Трајко најмногу си го јаде ќотекот. Ама несреќата ни е заедничка. И стравот ни е заеднички. И гладот. А пак трчаме да му го земеме на другиот. Секој сака повеќе несреќа да има, да завладее. Те тераат да им помагаш. Тебе те тепаат, а те тераат да им помагаш. Уште ми се пред очи оние двајца со раце што се давеа. Пушките ги испуштиле и се фатиле в гуша. Јас клекнувам и нишанам. Чекам да ми се сврти оној што е поинаку облечен од мене, од нас: чекам да ми се намести со тилот. Тој ги свртува плеќите и јас испукувам. Тој паѓа, ама во паѓањето го повлекува и другиот војник. Оној МОЈОТ. Отрчувам до нив и ги разделувам. Мртвиот си ги потсоберува рацете и еден дел од небото како пепел му налегнува на лицето, му заседнува на образите. Му ја гледам раницата и му ја земам. Посегнувам да видам што има внатре. Ама раката низ празно ми поминува и на празно ми запира. Му ја враќам пак на мртвиот. Му ја фрлам. Му се лутам оти ништо не оставил. И бегам од лединката. Се пикам во шумата. Се пикам, а во умот ми се врти Гоше Љубин. Тој така ги превртуваше раниците и на мртвите и на живите. Многу му гибаше раката. Уште в село левосуваше. Кога немаше што да украде, си ја крадеше десната рака со левата. Или капата своја. Ќе ја фрли зад некоја грмушка, зад некој камен и со лазење ќе појде за да ја земе, да ја украде. Си мислам така, и дремам. Каде, жено, сега?! Јас сум III чета, I баталјон, 22 пешадиски полк, Вардарска дивизија. Имаше многу Македонци. Од кај нас беше Ѓеро Ѓенески, Неделко Сивески, Гоше Љубин, од Мренога имаше еден, Ѓоре Јолески, па Стојан од Сапотница, Ристе и Миленко беа од Жван, Стојко од Жашле, Бошко од Суво Грло, Наќе од Церово, Исијан од Брждани, а имаше и од Црско, од Брезово, од Облаково, од Црнеец, од кај немаше... Кој да ги памети сите. Повеќето не се вратија... Сетне имаше и од Леринско, од Воденско. Тие што не стасаа да ги земат Грците, ги зедоа Србите. Е, знам кај припаѓам, ама не знам кај сум. Треба да го вратиме врвот Горница, ама ридот не се враќа. Се враќаме ние. Првин добро ги притиснавме Бугарите, ама сега тие не притискаат. Збирам душа меѓу буките и го мерам едно дрво. Со очите го мерам. Си мислам што може да се изделка од буката: колку главини за колца ќе излезат, колку лактишта, колку оски, колку ќумур може да се направи. Не знам како ми дојде на тоа да мислам. Ја гледам буката, а над неа, низ вршките нејзини фрчат шрапнели, куршуми. Се наредува пак јуриш, ама никој не оди. Го препознавам гласот од Мирковиќ, нејасно од бучењето, ама го препознавам. Ги враќа назад војниците што бегаат, ги куражи, ги моли. Не, бре, ништо не помага. Бега војската, гази преку своите другари. Некои, како Гоше Љубин, пребаруваат по торбите, по џебовите, по пазувите од мртвите. Едно парче од граната или од куршум, фиу, фиу, иди, ме бара мене. Данг, само направи и нешто ми потече по ногавица. Ме најде, си мислам, и се пофаќам за ногавица. Влажно е, а крв нема. Па, да речеш, и не ме боли. Да не се помочав од страв, си мислам, и ја фаќам матарката. Празна. Куршумот удрил во неа. Молчи, Јоне, трај Бошко на черен, господ бил пред мене, си мислам, и се иставам од местото. Се подзакривам зад една ветка и почнувам да се крстам. Не знам оти, првин се распулувам лево-десно, се обѕрнувам назад за да не ме гледа некој, и се крстам. Устата ми е сува и полна со некој красат мирис од шумата. И забите ми фаќаат оскомина. Како киселица да сум пасел. Постојано ми иди мислата дека човекот смрди на земја, ќе смрди и во земјата. И за неа да загинеш, пак од неа ќе засмрдиш. Да загинеш за слободата, може ќе ја добиеш смртта. Ама вака, само девет педи земја ти следуваат. Толку. Така си мислам за смртта, ама си мислам и за домашните. Може затоа и ми се суши устата. Се враќаме долу, во окопите... Газпрекуглава се враќаме и се пикаме. Куршумите се гаснат во насипите. Муниција нема, а треба да се прави нешто. Не можеш ко гостин да ги чекаш в окопи. Тие наближуваат, шрапнелите фрчат низ шумата, се цепат дрвјата, а ние ги пикаме главите в земја. Ко гајгури во песок ги криеме главите. Нема како, нема со што да се подадеш. Сега како? Никако... Само јуриш нè спасува. Се договараат старешините, а ние слушаме. - Треба да се поврати Горническу Косу, разумеш, то је важан положај, велат, и се вртат кон нас. Оф, потон да потоне таа Горница, синдилија да фати. Како еднаш не ја заборавија. Само стрижена, бричена. Гледаат кон нас и не заплашуваат со пцуење, со куршум во тилот... Па сега - одбирај, чиј куршум понеболи. Од оние отаде, или од овие овдека. И веќе нема опирање, пребирање. Се слуша „јуриш“! И излегуваме од окопите. Одново се пикаме во шумата. Шу-мата јачи, татони од „урааа“! Бугарите првин се чудат, не знаат што е, се двоумат. После ја спраштуваат назад. Сега тие бегаат кон окопите свои. А низ буките поснопица народ, крстици војска. Некои уште се мачат да ја испуштат душата. Крај една расцепена бука лежи една маска со искршени нозе. Покрај неа и едно рането војниче што плаче за вода. Се моли. Кај да му барам вода? Матарката ми е празна. И да можам да наполнам, не држи сега вода. Ај, го земам војничето на рамена да го носам. Барем со него ќе имам оправдување за да се вратам назад. Тргнувам, ама и маската ме гледа како човек. Мислиш ќе заплаче. Ја навртувам пушката и ја застрелувам. Гревота е да се мачи живинче. Војничето ми мрмори нешто на уво, а јас ништо не го разбирам. – Знам дека те боли, му велам, ама не знам како да ти помогнам. Дали ме разбра или не ме разбра, тој пак си мрмори. Од сите зборови само водата ја разбирам. Друго ништо не му разбирам. Врвам така низ буките, засмрдени од барут и од раскопана земја. На едно лединче гледам жена. Млада жена, а гола. Излегла да бере трески утрината, уште кога беше мирно. Го погодила времето за трески! Ја нашла некоја извидница и ја силувале. Подзапирам крај неа, ја загледувам. Жената и мртва е убава за гледање. А мене ми е прво видување на гола жена. Батти среќата на вакво гледање. Главата ѝ е потпрена на нарамникот трески што ги носела и едната рака ѝ е поткрената кон челото. Како да се срами, како уште да го затскрива лицето од војниците. А лицето ѝ е бело, небаре варосано ѕитче. Мислиш спие жената. – Во војно време, велам, сите луѓе се лоши. Само на крв рикаат, му велам на војничето што го носам, ко волови, ко јунци рикаат, му велам. Војничето ништо не ми кажува, ништо не ми мрмори на увото. Насетувам како да станува потежок. Го сметнувам од рамо и го легнувам наземи. Го гледам, а никаде го нема. Погледот му го нема и дишењето му го нема. Ниедна жила не му мрда, не му работи. Го простил господ на мене, си мислам. Си остинал човекот на моите рамена. Потоа се стишува борбата. Ги прибираме ранетите, се прибираме себеси. Озгора слегува и Гоше Љубин со наобесени раници околу вратот. Од двете страни на рамената му висат раници, матарки, чевли. Ебал мајче: чевли собрал за триесет години. * * * Неколку недели нема борба, нема ништо. Се прегрупираат војските, чекаме помош, муниција. Од Французите. Тогаш и се зближивме со Витомира. Тој беше некаде од Лесковац, од селата. Ни легна разговорот. Седиме под еден камен над окопите и го тепаме времето. Витомир витка цигара, ја лигави, ја залепува и ја става на увото. Ме гледа мене па гледа во далечината и молчи. Јас џвакам една сламка со забите, ја вртам и гледам што прави Витомир. Што мисли. Никако не можам да му го погодам молчењето. Витомир завиткува нова цигара и почнува да чкрапа за да ја запали. Ветрот му го гасне чкорчето и тој ја запалува под шинела, под пазува. И трга од цигарата, ги шири градите, ги полни со чад, му прави место на чадот. Околу нас е се празно, сиво. Само по некој оголен трн се ниша на ветрот, по некој глог се црнее. Ко дупка, ко пукнатина во сивилото. - Дали има кај вас ветар во магла, го прашувам јас Витомира, го зазборувам. - Нашава работа е ветар во магла, вели Витомир. - Ова не е наша работа, велам, ова е ваша работа. - Мојата работа е оставена на нива, вели Витомир. Мојата работа, вели, сега никој не ја работи. Мене ме чека, вели. – Ако те дочека, велам и ја исплукувам сламката од уста. Еби му мајката, велам, во војно време никој во никого не верува. Дури и мислата твоја ќе те изневери, ќе те преправи, велам. Се разбираме некако со Витомира. И еба го, не ќе се разбереме! Оти да не се разбереме? Тукуречи исти зборови зборуваме. Само тие ги вртат на онаму, а ние - наваму зборовите. А некогаш, во старо време, сите сме биле едно исто гомно, иста лепешка. Ама поминала некоја кола и со колцата ја пресекла лепешката на две, па поминала друга кола и пак ја пресекла лепешката. И така, врвеле коли и ја испресекле лепешката и ние од една лепешка сме станале многу лепешки, многу гомна... Сите ги видов овдека и сите исто смрдиме. Бистриме така граматика, политика, а ветрот не удира в лице не бричи на суво. Ја ваби зимата ветрот и ни ги собира очите, ни ги сменува погледите, ни ги разменува. - Не е разликата во зборовите, вели Витомир, пувкајќи со цигарата, туку во луѓето што ги кажуваат тие зборови. - „Луѓето се исти“, велам јас „ама умот не е ист во луѓето“, се присетувам на зборовите од Лазора Ночески. - Така е, вели Витомир со насолзени очи од чадот. - Ние, за умен човек имаме само еден збор, велам, којзнае зошто, ама за умен човек немаме повеќе зборови. Сигурно дека умните луѓе се малку, велам, па малку се и зборовите за нив. За лош човек имаме многу зборови, велам, колку што има лоши луѓе, толку и лоши зборови. За секоја будалетинка - друг збор, посебно име. Витомир само ме гледа и само ситни со ситните очиња. Цигарата веќе му е испиена, догорчето фрлено. Сака да ја запали цигарата што му стои на увото, ама нешто го запира, не му дава. Чини поткрени ја раката и пак собери ја. После само заграбува камчиња, си потфрла пред себеси. - Добро, бре, Витомире, му велам, може ли коњот да биде вол, само со тоа што ќе му го смениш името, како мене што ми го сменија презимето? Ајде, кажи, ако си човек, му велам. Одново го зазборувам, го завлекувам од молчењето. - Остави ги, Јоне, политиките, кога никој не ни ги слуша, вели Витомир. Нашите зборови не вредат потаму од нас, вели. Туку, кажи ми, колку усти остави дома? - Пет, му велам. - Големи, мали, прашува. - Во толку деца ќе има и големи и мали, му велам. Не се раѓаат сите наеднаш. - Нека ти се живи, вели Витомир. - И твоите нека се живи, велам јас. - Јас немам деца, вели Витомир. - Ќе имаш, му велам, тие што ќе ги имаш. - Многу дробни деца си оставил, вели Витомир, кој ќе им пригаѓа, кој ќе им носи јадење? - Господ, ако гледа, велам. Ако не заборавил да гледа секаде, велам. Под нас, долу некои војници се тепаат за некоја цигара, или за некој збор. Не може да се чуе, - зошто. Нас не прелетуваат гаврани, гракаат и се губат зад меѓите, во сивилото. Нивното гракање се доближува и се оддалечува, се губи во бескрајот што го скорева студот. Нивниот глас не стасува сиот до ушите наши. А пак, ти крева морници. Знаеме што демнат гавраните, знаеме што чекаат. Се погледнуваме со Витомира и со поглед се разбираме. Војниците ги откинуваат други војници, влегуваат меѓу нив и ги одделуваат. - Многу деца си направил, вели Витомир, алал да ти се панталоните. - Панталоните не прават деца, му велам јас на Витомир. - Знам, вели Витомир, децата се прават без панталони, вели, ама оној што нема ништо в панталони, нема ни деца, вели. - Јас сум ги правел сосе панталони, велам, ние не ги собуваме панталоните. Пет деца родив, велам, а жената уште не сум ја видел гола. И ако не се вратам од фронтов, ќе остане така, невидена, велам. Проклет срам. Ако сакаш да ја соблечеш, треба првин да ја убиеш, велам. - Само мајка, може да ме види гола, ќе вели жената, и само на судниот ден кога ќе ме капат за на гробишта, ќе вели. И врзи си го ова в крпче, ќе вели, само очиве кога ќе ми замижат... - Па ти мижи, ќе и велам јас, ако ти е срам, мижи, ќе ѝ велам. - И да мижам, Јоне, ќе вели, срамот не ми заспива. - И така, се по темница, му кажувам на Витомира. И во темницата скржаво ќе ги подотвори нозете, небаре вратниче од кафез со диво пиле. Ќе ги подрашири мачно, мачно, како што се разденува во есено време... Па после кажува Витомир, по Витомира пак јас, тој, јас, тој, јас, се менуваме. Тој ми кажува за нивите, за ливадите, за колењето на свињите, како го сушат месото, како го чадат. Јас му кажувам кога јадеме мрсно, како топиме сало, како правиме пршки и му кажувам за планината: како се делкаат главини и лактишта, спици и оски, како се прават коли воловски и му кажувам за јазот, што ми тече зад куќа, под стреа. И сè така: тој кажи, јас кажи, си зборуваме, си се фалиме со селата. – Дури и господ да ѕида куќа на земјава, му велам, би ја соѕидал во селото мое. Витомир веќе ја сметнува цигарата од увото и ја пали. – Секој мисли дека е најубаво она место кај што се родил, вели Витомир, и го испушта чадот заедно со зборовите. Јас се замислувам за децата и почнуваат да ми се поткреваат јаболкцата на образите, да ми светат очите. – Ајде, бре, пушти го срцето, вели Витомир, што си го закопчал толку? Може од утре да не бидеме заедно, вели, којзнае кој куршум не мисли отаде ридовине, вели. Ја кревам главата и гледам отаде ридовите. Во празното небо, оголено и изгребано. Ветрот веќе почнува и првите снегулки да ги навева. Небаре иглици, небаре пулајки. Добар е овој Витомир, после си мислам, можеш и лулиња да товариш на него. И гледам во извалканите облаци, во матните запци на ридовите. Витомир одново потфрла камчиња пред себеси. И пак молчи со обесени образи. Тогаш се свртев и му се насмеав. Потоа се насмеа и Витомир. Велика Таа зима се погоди многу лоша. Дали дека војната беше лоша и зимата стана лоша. Знаеш, едно зло на друго се калеми, се врзува. Се затвори небото, се смеша со земјата. Не се гледа ни поле, ни планина. И снегот не преврнува. Паѓаат снегулки, олкави ко кадели. Се пластат. И само се сложува снегот, се реди, се крева нагоре. Излегуваш надвор и не знаеш кај беше земјата, кај отиде. Не знаеш на која страна си,.во која длабочина под снегот. А снегот само си паѓа, ги крши парошките од дрвјата. О, господе, ќе ни ги урне, ќе ни ги потисне и куќите. Некои што можат се качуваат на куќите и со дрвени лопати го ринат снегот од покривите. Го туркаат со лопатите што ни служеа за веење на житото. Под капавиците, покрај стреите, го туркаат снегот. Од таа зима се побудале и дивината. Во ноќите, во долгите зимски ноќи, сè туку завиваат волци околу селото. Како жени да тажат, да плачат по некого. Леле, колку подолги стануваа тогаш тие зимски ноќи! Сета дивина слезе од планината и се доближи до селото. Кога ќе се разденеше, во снегот наоѓавме завеани зајаци и лисици, еребици и срни и разни други живинчиња. Маче до куче. Колкупати во студот сум си рекла да слеземе долу кај пашитата, да си дишеме заедно со добитокот. Едни со други да се топлиме. Како што правеа мнозина. А пилињата, да не знаеш што да им кажеш. Ќе ти дојдат на пенџере: врапчиња, сојки, сколовранци и ќе ти удираат со клунчињата на џамот, ќе ти наѕираат во собата. Се молат, се гледа дека се молат со очињата да ги пуштиш дома. А ако ги пуштиш, не треба само да ги огрееш, туку и нешто да им дадеш. Некое зрно или некоја трошка да им принесеш на дланката. А ваму дланката ти е празна. Боси сме, голи, нема ни куче кај да те фати, кај да те касне. Не знам сега што јадат војниците, Јон мој. Ние се навикнавме и на помија. Брашно нема, сол нема, а ваму зимата широка и длабока. Клапната до капавици. Никаде не те попушта надвор. А деца, ко деца, си бараат. Децата и добиците никогаш не прашуваат дали има или нема. Си плачат, си мукаат, волчица им вие во мевот. Им се јаде. И само збираш зер во срцето, го полниш. Веќе не знаеме кога се пости, кога - мрсници, оти мрсно нема и за болаче. Доилките немаат млеко и ги одбиваат децата. И нема ни Бадник, ни Божик, нема коледари, нема што да раздадеш, нема што да дадеш. Никој оган не запали во гумната и на роговите од говедата. И бабари не поминаа. Немаше ни кој да го разгази снегот, ни зошто да го разгазува. Остана само „фати глувче за опавче, фрли го во јазон и касни му од газон“. Ете на тој вис дојдовме. Живееме ко змијата во трнот. Почнавме да ги месиме и триците, крмата, да мешаме сè во лебот: и јачмен, и уров, и компири, и граор, и пченка, и тикви, и грав. И почнавме и паспалот сосе пајажини да го собираме по водениците. Ама за солта нема како. Солта не се сади, не се бере, а не можеш да ја прескокнеш. А ја прескокнуваш, сркаш бунгури, јадеш леб глекав. Го џвакаш лебот, а ко слама да џвакаш. Мора да чпараш, душа да вртиш. А не е еднаш и двапати. Месиме и со расолница, со пиперница. А и расолница не смееш колку што сакаш да туриш. Мислиш и на друго месење. Поттураш малку во тестото, како за лек. Колку да се рече дека се осолило, дека поминало покрај солта. И така замешај го, замеси го, направи неколку лепчиња. Па остави ги отскриени за да се потсушат. Да не можеш многу да изедеш. Дури после ќе им дадам на децата. И пуста јас, дали било тоа јадење?! Ако јадат повеќе леб, ќе ги удрам по рака и ќе им велам помалку да јадат леб, повеќе да сркаат грав. А ако сркаат повеќе грав, пак ги удираш по рака: - Јадете и од лебот, ќе им велам, што сте се навртиле само на гравот, ќе им велам. И тие не знаат кој ред да го фатат. Само се снебиваат и жално, о боже, колку жално, ме погледнуваат. И ми ги пикаат главчињата во скутот, во пазувите. Ко пилиња под крилата од квачката, под пердувите мајкини. И јас веќе не знам што да им речам друго. Друго е да стане снегот. Ќе им наберам киселица, штавеј или коприви. Некои ластари или полжави ќе им наберам, ќе ги превртам меѓите, ливадите и нешто ќе им наберам и ќе им сварам. Вака немаш - каде. Сум чула на ваква глад некогаш живи ги закопувале децата. Само што ќе се роди детето, ќе го закопаат. Или ќе го фрлат по река за да го однесе водата. Како слепо куче. Да не го гледаат да се мачи. И така денеска, така - утре, деновите се многу. Децата ми заслабнаа, кожата им се проѕира. Почнаа и ковчињата да им се гледаат, да им се бројат. А мене срцето само ми се полни со болки, со чемери. Ама срцето човечко било бунар: само се полни, а не се преполнува. Една вечер ја гледам Роса, се доближила до огништето и се тресе. Влегла целата в огниште, ќе се запали девојчето. - Што ти е, Росо, ѝ велам, не гледаш дека ќе се изгориш? - Ми студи, мамо, ми вели устата мамина, многу ми студи, ми вели. Одам до неа, ја пофаќам по обравчињата. Лицето гледам ѝ гори. И целата глава ѝ гори, ѝ чади. Трчам, го барам шишето со ракија. Знам дека некаде имаше ракија за недајбоже, ама сум сметена. Не знам каде е оставено. Шуркам овде, онде, отворам долапи, камари, ковчези. Го наоѓам в ќевар. Сум го пикнала зад качињата, во конопта. Ја мачкам Роса по челото, по вратот, по градите, по рачињата. Ја редам со крпи, со ракиени облоги. Роса само се тресе, потскокнува во тресењето. Па и штогоде зборува. - Ондека има некој, вели. - Каде, велам. - Ондека, вели, ене го, ме гледа, намигнува. - Мори, никој нема, велам, ништо нема. - Ондека е, вели, на ѕидон, само главата му се гледа. Друго не му се гледа, вели. Тогаш Здравко се насмеа и јас почнав да го тепам: по глава, преку очи. Тој пишти, а јас мавам, дури не ме заболе раката. Та после ми падна жал и почнав да плачам. Не знам што да направам - и плачам. Плачам јас, плаче Здравко, плаче целата куќа. А Роса само се тресе и наеднаш станува, тргнува кон пенџерето. - Каде, Росо, каде росно цвеќе мое, ја прашувам, си ги бришам солзите и одам по неа. - Таму, вели, надвор. - Каде надвор, ѝ велам, оттука не се излегува надвор, велам. - Се излегува, вели Роса. Еве се излегува, вели и се качува да ги отвори крилата од пенџерето. Алка со раката и удира со главата во џамот, ко пилињата што ни удираат. Гледам ќе се убие девојчето. - Што правиш, мори несреќо, викам, и ја фаќам за рамена, ја сметнувам. - Пушти ме надвор, вели, сите се надвор. И јас сакам да играм надвор, вели и се отима, си ги кине аливцата. - Надвор е темница, велам, и сега сите спијат, велам. Надвор има снег до стреите, велам, и ја фаќам за главата, ја затресувам. И во раката ми останува едно парче коса. Господе, си мислам и гледам во косата меѓу прстите мои. Што ѝ направив, господе, си мислам, го искубав девојчето. Ја одведувам Роса пред огништето и ја загледувам: образите и се црвени и очите ѝ се црвени. Жарје некој ѝ истурил во очите. А може да е од огништево, од пламенот, си мислам. Се бранам од најлошото и ги викам и другите деца пред огнот. Ама кај нив не светка така огнот. Ни на лицето, ни во очите. Да не е ова бујцата, си велам, да не ни ја донесоа војниците, си велам, којзнае какви болесишта ни оставија војниците. Првин ни ги пришија вошките, ама никој не зборува за тоа. Цело село се чеша, се дрпа под пазуви, под ракави, ама никој не кажува одошто се дрпа. Се чешаат и си молчат. Кај што не можат да се досегнат, се чешаат по вратите, на столовите. Ќе ги навртат плеќите како добиците на дрвјата, и се тријат, се жулат. И сите се прават како тоа да е обично чешање од укас на некоја болва или бубачка. А ваму вошки - прст и плева. Ќе застане човек спроти тебе, ќе зборува нешто за нешто, и само ќе кине меса со ноктите. Кога ќе се стемни, можеш и од под куќа да им го наслушуваш чешањето на луѓето. Добери се под капавица и ќе чуеш: погоре, погоре, не толку горе, слези малку подолу, не оди лево, е, тука, тука, тука, не, бре, само тука, кај отиде сега со раката, појди малку кон средина, е тука, тука, тука, ај сега малку кон десно, да не те заболе раката, ај добро, почини! Се чешаат така луѓето, ги полнат ноктите со кал и со кожинки. Длабат во месата, сврдлат надолу до коските, си пуштаат крв. Некои, пак, ќе заграбат вошки од под пазуви и ќе ги фрлат надвор на снегот. Ама на снегот најмногу ги фрламе алиштата. Слечи ги и остави ги надвор. Така, ноќта да преседат, да замрзнат сосе вошки, сосе болести. И децата разгологазени ќе се пикаат во тланикот, ќе мешаат во пепелта, во жарјето. А јас ќе ги карам: да не ги мешаат коските од мртвите. Нешто да се зборува, да се прави. Што можеш од таа напаст божја? Да се переш, - нема сапун. Нема и од што да свариш. И да ти пцовиса некое живинче, немаш сода сапун да го направиш. Да се замиеш. Се фаќаш за главата, а косата не се расправа. Се затестила од гниди, од посерки. Ги гледам кошулчињата од децата, околу корилот сè е шарено. И везеното не се познава од болвосерки. Господ да чува. А на корилчињата им го имав извезено името на децата. Поп Танаско ми ги напиша кога крштаваше вода... Некој се сети да се миеме со пепелница. Мијај, тријај и некако ќе се поодлепи косата, ќе се позачистиш. Ќе се причестиш. Ама за перење на алиштата нема толку пепел. Цела планина да ја запалиш, не можеш да собереш. Затоа, алиштата ги изнесуваме на снегот. Го поцрневме со алишта. Да сакаше некој да краде, ќе не оставеше голи. Ама кој сака да краде вошливи алишта? А и страшно беше надвор во тие долги зимски ноќи. Ти е страв да погледнеш, а не да излегуваш. Мислиш некои сеништа залегнале, се притаиле на снегот и демнат да те удават. А малку потаму: волци и други лиоти се поткрадуваат и ти ја душкаат миризбата, здивот. Јас некогаш ќе погледнам набрзина: снегот свети, ама свети со црна светлина. Оти околу куќите сè е црно од алиштата. Тогаш некоја покосница ќе ми помине низ снагата. Дури одоздола, од петиците до темето ќе ми помине и јас ќе се приберам кај децата. А којзнае дали и вошките не ни ја донесоа таа палена болест. Оти тоа не беше болест што се преболува, што оздравува. Кога го закопаа Каравила Пејкоски, луѓето рекоа да не се задржуваме крај гробот. Лицето му беше крастосано и дамкичаво, и косата му беше искубана, како изгазено стрниште. Го закопаа и постелата, купче, му ја запалија на гробот. Ја гледам Роса и се сеќавам на Каравила Пејкоски. Цело време стрежам да не ѝ се појават дамките. И првиот ден немаше, вториот ден немаше, петтиот ден, пак така, ама после, кога ја слеков да ја замијам, нешто како да ме џишна, како да ме опрли. Кај колковите, на бутчињата, гледам сета се ишарала. Небаре коприви да ја журкале. Ме пројаде јанѕа. Дамките како кај рибине, олкави вака, ко париња 'рѓосани. - Леле, викам, ми отиде и Роса, росната капка моја. Ете што ме најде сега, викам, лелекам и ги бркам другите деца да не ѝ се доближуваат на Роса, да не се префатат. Роса само ме гледа, ко да не е тука, ко да не сум тука. Очињата и се црвенеат и сè нешто си зборува. Споменува некои имиња, ги споменува: кравата, магарето, кучето, го споменува патот. Сака некаде да оди, да патува. Огнот никако да и стивне, да понамали. Го гори девојчето, го смалува. Нејзе ѝ ги подгорува крилјата, мене ме гламносува. Ја милувам по главата, а косата ѝ испаѓа, небаре коноп од под гребен. Ја викам Уља. - Сигурно ова е од огнот, вели Уља, сигурно огнот и ја подгоре косата во коренот. Сега нема како да се држи, на што да се држи, вели. И, ден за ден, ми се топи девојчето. На конец ѝ виси душата. Нешто ѝ ја јаде снагата. Со свои очи гледам како ми се топи девојчето, небаре снежинка, небаре грутка. Ама нема што да правам, не знам што да му помогнам. А го мачкам, со сè што ќе ми речат го мачкам: ракии, киселини, лукови, саѓи, катрани, со сè обидов. Го засмрдев девојчето, а помош нема. И Маса Ќулумоска крена раце. А да го водам некаде подалеку, не можам. И кај ќе го водам, кога од село не се излегува. Сите патишта се затворени. Никој не влегува во селото, никој не излегува. Барем некој да влезе, да праша за некого, да го прашаме за нешто, да се чуеме. Само еден господ го знае местото што не може да го најде смртта, ама како да го прашам господа, кај да го најдам да го прашам. Само седам над Роса и приплакувам, се траштам. Никој од никаде не ти помага. Секој со својата мака си е зафатен. Седам и гледам како му излегува душата, му се извира. И, по недела маки, се предаде. Запре да му мрда и уста и снага. А колкупати со гола рака сум ѝ го бришела носето и сум ја бришела и од други ѓубренца. Сега ништо нема, смртта сосема ја очисти. Го променив девојчето, го спремив за да го испратам. А човек нема да му ископа гропче. Молам еден, молам друг, никој не сака. И видов, невидов, сама отидов. Зедов казма, лопата и отидов. Ја оставив Уља, јатрва ми, да варди дури да се вратам. Првин треба да се исчисти снегот, а снегот висок до пазуви. Не можеш да ја најдеш земјата. И копај, копај, копај и дувај си во прстите, одвај ја ископав дупката за да му направам легало на девојчето, на Роса моја. Колку сум копала, не знам, ама кога се исправив гледам се примрачило. Фатило да се темни. Денот зимен, кус, дури да се свртиш ти избегал. Зимата е само ноќ: долга и недогледна. Се враќам дома, а Уља, уште од врата ќе ми рече: - Мори, кај си, Велико, што се стори, што направи? - Во матната сум, велам, и тоа што го правам и душманот да не го прави. Куќа без машка глава е дрво без корен, велам. И го кренавме девојчето, Роса моја. Го однесовме, го запретавме. И седнуваме на гропчето да го поплачеме, да го истажиме. Седиме ко завеани во снегот, во самракот. Меѓу гропчињата од Роса и од Ангелета. Јас само плачам и зборувам. И порачувам на Роса да го најде Ангелета и да го поздрави. Да му каже дека пуста ми е куќата без него и без неа. И велам да го бара секаде, и посекако да го побара и да му каже дека Чако по цела ноќ завива за него. И уште да му каже дека секаде кај што ќе поминам, а кај што поминал и тој, секаде плачам. На сите негови места: и кај што седнал и кај што легнал. И да го праша како му е таму, да не му се нозете во длабока вода. Од солзите мои. Дали му треба нешто? Да знам што да раздавам за душа. Само леб да не бара, оти леб нема и овдека, на овој век, ваму. И зборувам така, ѝ порачувам на Роса моја за сè да ми кажува, да ми се јавува на сон. Секогаш кога ќе ѝ препадне време, да ми се јавува. Кога ќе ја остави ангелот. И за се да ми кажува, да ми пренесува. И како што плачам и си редам така, Уља, јатрва ми, ме шиба со лактот, ме трга за ракавот и ми вели: - Запри малку, Велико, знаеш дека две деца ѝ предаде на земјата, вели, знаеш дека еднозадруго ги закопа. - Знам, велам, еве ги гропчињата. - Сум слушала, сестрице, ми вели Уља, две гропчиња за кусо време да отвориш... вели и подзапира. Не е на добро, две гропчиња за кусо време да отвориш, ми вели. Тој со едната нога може и на трет да мисли, ми вели. - Ууу, камен ти под јазик, Уљо, велам јас, ти поткасај си го јазикот, а нему и другата нога нека му се исуши! - На ваква несреќа не треба да се плаче, вели Уља, туку да се игра и да се пее околу гробовите. - Што ми зборуваш, Уљо, велам јас, зар се сметна од умот, велам и магла ми се реси пред очите. - Треба да го пукнеш ѓаволот, вели Уља, треба да го излажеш дека не ти е жал за децата, да го нападиш од дома. Во туѓо село да го нападиш, вели. Јас се инаетам, ама се било повела божја. А и не е срамота да се браниш од ѓаволот и од болестите. „Умно е само она што е и корисно за тебе, за куќата“, велеше Лазор Ночески. Станувам некако, се исправам ко црн потсекарец на снегот и тргнувам. Се разодврзувам, ја расплетувам косата ко улера - како што ми рече Уља - и, ајде, тргнувам околу гропчињата. Ќе пеам. А дали се пеело со бигор, со катран во срцето, ама ете - не смееш да плачеш... Се извардувам наоколу, да не има некој да ме гледа, да не рече дека сум се померила од умот. А кој ќе те види во тоа време, ама пак... И одам... Сум тргнала, паднистани, околу гропчињата, да го пукам ѓаволот. Пеј, Велико, пеј, ми вика Уља, Смилјанине лудо дете, пејам, смил ти појас половина, пеј и играј, Велико, ја слушам Уља, сен ти лудо убавина, велам, што ти лице повенало. Уште, уште, вика Уља, дали дека неженето, пејам. Којзнае дали било песна тоа што сум го кажувала околу гропчињата од Роса моја и од Ангелета мој. Може пак да сум тажела... Нешто сум мрморела, сум ја отворала устата. И како што сум одвалувала така, во снегот, нешто наеднаш ми ги сопнува нозете. Сигурно снегот ми ги сопнува. Ми паѓа некоја достага, ме ошумоглавува, ми се слошува. И, колку што сум долга, паѓам на снегот... Се освестив, не знам кога се освестив. Само сетив дека нешто ме студенка на лицето, на вратот, по рацете. Ги отворам очите и гледам - Уља ми ја зела главата во скутот и плаче над мене. Плаче и ме трие со снег по челото, на вратот, по рацете. Ми ги жули жилите и само си повторува. – Што направи, Велико, што направи, сестро, вели, зар уште еден гроб сакаш да отвориш, да затвориш. Зар заборави на децата што ги остави дома, вели. Е, некако се освестив, се приповратив. Си дојдов на себеси. Гледам кај сум газела во снегот, кај сум пропаѓала, кај сум паднала. Постојав уште малку така над трагите мои, зашеметена и тргнавме да се враќаме дома. Со Уља, со јатрва ми. Ноќта е веќе мошне задлабена. Само уште снегот со мака, со затегнат фитил, ни присветува. И ни го исправа патот, ни го покажува. Се враќаме дома, а нема каде да се измиеш, вода да си префрлиш. Јазот е замрзнат, коритото е преполнето со соспи снег, израмнето. Не знаеш кај тече водата и кон кај тече. А може и да не тече. Може и сета нејзина вода да е замрзната до гаѕер, до извор, о, господи, колку проклето време, да не се најде веќе, да не се врати! Дали војната го направи такво времето, или таквото време ја донесе војната! Широка и бескрајна, како зимата. А мораш и огнот да го чуваш, да го криеш во некоја гламна, запретана во пузата, во пепелта. – „Лошото време го прават лошите луѓе“ велеше Лазор Ночески „и нема лошо време што е подалеку од луѓето.“ Си ги измивам рацете и лицето со снег и влегувам дома. Си мислам што да направам, а морам нешто да направам: да скинам, да растурам, да ставам граница со смртта. И земам го растурам разбојот. Имав еден ложник клаено за ткаење, ама одам ја кинам основата, ги истргувам повраталките, го вадам кросното, фрлам чкрипци, ништи, малки и брдила, ги урнувам демите, ги клоцам подношките, сè. Среќа што не ме гледаат децата, да не се плашат. Ме чекале, чекале, и така покапале, испозаспале. Утрото треба да одам пак кај Роса, да потажам. Свеќа да ѝ запалам. А свеќа, пусто, нема. Ќе одам да прашам кај Дуковица Вендиоска. Да не ѝ се наоѓа. Викам по Дуковица. Не се оѕвива. Викам по Дука, -пак никој не се оѕвива. А ваму вратата подотворена. Се качувам, влегувам покроце, ама никој не се свртува кон мене. Сите седат, загледани во Дука и молчат. Дуко вади печурки од огништето и ги потчукнува на машата. Ги тресе од жарчињата, од пепелта и ги јаде. Ама со страв. Ќе ја закаса пеурката, ќе ги заврти очите и ќе почне да подзема со јазикот, да ги преклопува вилиците. Како магаре кога јаде трње, со проштение. Меле, како воденица со малку вода. Лицето му е со пот обросено. Јас се накашлувам за да се свртат, да ме видат луѓето. Е, даде господ: се сврте Дуковица. Ми се доближа. - Што молчите вака, Дуковице, ѝ велам, кој ви е, мори, болен во куќава? - Никој, вели Дуковица, чекаме да разбереме. - Што да разберете, велам, ништо не одбирам. - Дали се отровни печуркине, вели Дуковица, дојди ваму, седни. - Не сум за седење, велам, кај најдовте сега печурки? - Од лани се, вели Дуковица, ама дека суви не знаеме дали се отровни. Ако не умре Дуко, вели, ќе им дадам и на децава. И така, Дуко пече и јаде. Ќе ја заврти и ќе ја голтне. Потоа ќе се испули околнаокол во собата. Којзнае дали познава некој од нас, ама не гледа небаре качен на високо дрво. Потоа пак ќе се зафати со јадењето. И џвака, како да нема никој, како да е сам во собата. Тој џвака, а децата подголтнуваат. Ги гледам како им се шират обравчињата, како им се полнат устите со вода. Им мрдаат јаболкцата под гушата. Дуко си ја обришува устата со рака и почнува да витка цигара. Ја витка цигарата, ама несигурно. Рацете му се тресат. Тутунот му игра на книжето, меѓу прстите и му се подистура. Се наведнува, го збира, и пак го тутка, го гмечи со палецот, го витка, небаре дете да повива. Шмрчка со устата и со јазикот го лигави книжето. Ја залепува цигарата и ја закачува в уста. Буричнува со машата во жарјето, вади едно жарче и ја запалува цигарата. Паф, пуф, прави со устата. Го голта чадот Дуко Вендија и пак го испушта, го издишува. Го издишува низ уста, низ нос, а може и низ уши. Оти се се зачадува околу главата негова. Пусти Дуко Вендија! Јас не знам што прави ноќе, ама сега видов дека само кога јаде, не држи цигара в уста. Дуковица ми кажуваше дека еднаш и јадел и пиел цигара. Ама тогаш многу се засркнал. Со чадот и трошки му залетнале. Едно од децата свикува: - Мамо, мамо, вели, тате сите печурки ги изеде. - Како, бре сите, вели Дуковица. - Еве веќе нема, вели детето и почнува да плаче. Дуко станува од столот и, пуфкајќи со цигарата, излегува од собата. – Еда, Дуко, Дуко, вели Дуковица, како не те отру првата печурка. Белки така не ќе ги изедеше сите, вели, ама со намален глас, да не се чуе до Дука. Јас тргнувам да си одам, Дуковица ме пристасува, ме запира. - Зошто дојде, сестрице Велико, вели, не ми кажа зошто дојде, не ми се вдаде да те прашам, вели. - Заборавив, велам јас и си заминувам. - Јон Денот фати суснежен дожд и ни дадоа долги гаќи, нови чорапи и по две цигари. Јас оти не пијам тутун, цигарите им ги дадов на Витомир и на Гошета Љубин. По една на секој. Тука беше и Ѓеро Генески и Неделко Сивески. Пишавме и писма. Писмата долу ги занесе Неделко Сивески. Ги занесе и не се врати. А ние бевме многу радосни, оти си зборувавме за дома. Векот време седевме и си зборувавме за бакрданик, за палеж, за варена тиква. Кому што му се јаде. - По војната, рече Гоше Љубин, ќе одам во Америка. Таму колку сакаш си можел да крадеш, вели, и пак ќе остане. Така сум чул, вели. - Големите се договараат, вели Ѓеро Ѓенески, може ќе дадат Автономија. - Не сум чул за такво јадење, вели Гоше Љубин, не сум пробал такво јадење. Еден француски авион ги надлетува окопите бугарски и исфрла ракети. Ни кажува кај се. Ние погледнуваме и пак се враќаме на јадењето. Ѓеро вели дека бакрданикот е подобар со сало, а Гоше - со козја маст. Бакрданик со козја маст, вели, и мртва уста ќе зине да касне. Озгора идат команди, а ние уште го сркаме бакрданикот. Со маштеница го сркаме. Не сетивме кога се замрачи. Вечерта пак в окопи. Пред окопите ни паѓаат гранати. - Баси му мртовците, вели Гоше Љубин, овие ќе ни го истурат котлето. - Кое котле, велам јас. - Тоа со бакрданикот, вели Гоше Љубин. Се насмеавме. Лапајцата си врне, се сменува. Напати ќе удри повеќе на дожд, напати повеќе на снег. Пред мене еден сув магарешки трн се ниша, се занесува од лапајцата. Си мислам дека некој бугарски војник ја поткрева главата и пак залегнува. Ќе припукам, а трнот се така се ниша и се занесува. Ќе седнам во окопата и ќе си речам во умот: еј, Јоне, Јоне, ејди главо главино, стравот ти го стегнал газот, а ти ги опулил само очите. Ама погрешно ти гледаат и погрешно ти кажуваат, си велам. А лапајцата не запира. Се отворило небото и се истура. Врне дожд со снег, врне железо. Дроби. – Добро е што врне, вели Гоше Љубин, барем цевките нема да ни се усвитат. Го собираме вратот, ама не помага ни шинелата. Ништо веќе не држи. Ако се поткренеш, дождот ќе ти влезе во вратот, по 'рбетот, по слабините. Отсекаде те облазуваат браздички вода, те студенкаат. Ама со време, отрпнуваш. Оти си смешан со калта, заглибен, завеан. Се помрднуваш ко кртица во окопот и опчудено погледнуваш напред, којзнае каде. Погледот ти стасува до кај што ти стасува и плуканицата. И пукаш во стушената ноќ, во лапајцата. Колку да не заспиеш. Се браниш од сонот. Да е тука Лазор Ночески сигурно ќе рече: „Сега оставете го сонот настрана, за другпат и за друго место“. И ти го оставаш сонот, ама тој не те остава. Ти ја навалува главата, ти ги трга клепките надолу, ти ги затвора. Цела снага ти ја јавнал. Никаде и никако не можеш да се одбраниш. Така, така, и едно време беше сум завенал. Дремам и во дремката ја здогледувам Велика, жената моја. Излегува од зад трнот магарешки, пред ровот, еве вака, колку дваесетина чекори од мене. Ја гледам се облекла во невестинска облека. Бела кошула, бел клашник, црн појас. И со бел туљбен преврзана, градски. Стои така до трнот и ми мавта со рацете. Убаво гледам како ги крева рацете со широки посрмени ракави. И се завраќаат кон лактите. Ми мавта жената и вика. – Станувај, Јоне, оттука, вели, и ми стои така пред пушка, пред цевка. - А зошто да станам, ја прашувам јас жената. - За твое добро, ми вели таа. - Од кај дојде ти овдека, и велам, што бараш овдека? - Дојдов да те викнам, ми вели таа откај трнот, дојдов да те спасам. Бегај дури се гледа, ми вели. - Бегај, ти, ѝ велам јас, не стој ми пред пушка. Јас, кон таму треба да пукам, велам. - Пукај, отепај ме, ми вели жената, отепај ме, ама премести се, не мисли се! И јас излегувам, од окопата, целиот кал и вода, лисник направен. Станувам и трчам кон трнот магарешки. Кон местото кај што стои Велика моја. Одам, а една граната над мене свири, дали свири. Уште оддалеку. Јас трчам кон трнот, а гранатата трча над мене, па прелетува и гровнува. Јас удирам во трнот или во некоја дрезга удирам, а зад мене удира гранатата. Се крева земја, камења, пушки, човечки партали и се паѓа наоколу. Паѓа и на мене. Се свртувам, а окопата зад мене ја нема. Има само една голема дупка, како за вар гаснење. Ништо нема во дупката, околу дупката. Блескаат ракети, ја осветлуваат празната дупка. Наалкувам една пушка со крената цевка кон небото. Кундакот ѝ е закачен в земја. Си мислам: дали сум разбуден или сега почнувам да сонувам. Ништо не разбирам. Ги барам војниците, го барам Гошета Љубин. Првин на него се сетив, оти тој беше до мене. Сакам да го прашам кај отидоа војниците, да го прашам за мене. Сакам и да ме штипне за да знам дали уште сонувам. Ништо нема, никој не се оѕвива. Од окопата наалкувам и еден војник. Со главата е во калта, како да наѕира колку е длабока надолу. Му ја поткревам главата и тогаш светнува ракета. Го превртувам, не го познавам. Лицето му е со кал, со крв, со вода. Мислам дека е Гоше Љубин, ама не им верувам на очите. Не беше таков Гоше, не стоеше толку мирен. Го оставам, се вртам, викам. Пак никој од никаде не ми се оѕвива. Војниците ги нема, а ја нема и Велика, жената моја. Сега не знам кај ја загубив жената, кај ги загубив другарите. Ги забирам нозете под мене и трчам. Не знам кон кај трчам, ама трчам. Ноќта е насекаде, секаде се удираш во неа. Трчам и се сопкам. Како во некој долг и мачен сон, заслепен и заглушен. Се удирам во нешто, ама не знам што е. Човек ли е, дрво ли е, добиче ли е? А пука и земјата и небото. Пак се сопкам и пак паѓам, се тркалам. Запирам на нешто меко, лигаво. Не го гледам, ама знам дека е рака или нога од некој војник. Го пофаќам, а после не знам како да си ја избришам раката. Ја тријам со лапајцата што се топи на земјата. А и ноќта се стега се растуркува со мене. Го запирам здивот и ја наслушувам ноќта. До ушите ми иде некое човечко зборување. Сакам да викнам, ама се премислувам. Зборувањето наближува, а јас не знам, дали не дослушувам или зборовите ми се непознати. Ги начулувам ушите и пак ништо. Ајс, отсебо, сту, ништо не разбирам. Станувам. Ајде сега назад. Пак трчам, и пак не знам кон каде. Така ме завиделува. Ме запира една патрола, ме прашува кај бегам. - Не бегам, велам јас, идам да ви кажам дека целиот мој вод загина. - Бре!... Не ми веруваат. - Како остана само ти, ми велат, како се спаси само ти? Им кажувам сè по ред. Тие вртат со главите. – Мижи да те лажам, велат, за ова се стрела. Ете сега! Ајде зборувај и ајде разбери се! Со кого ќе се разбереш, кога нема со кого. Човекот најмногу не верува кога се сомнева во себеси. Ај ќе ги одведам назад. Нека видат. Ако има нешто да се види. Велика Снегот ништо не го станува, не го помрднува. Веќе се се дојаде. Празни се ноќвите, амбарите. Горе децата ми плачат, долу кравата ми рика. Мене ми се кине нешто во градите. Нешто неискажливо, неименливо ми длаби и ми се кине. Ама, ај умри на бесчас, кога не ти е дојдено. Ќе излезам ќе го раскопам снегот и ќе им откорнам од празот на децата. Ќе им донесам да гризат, да рупкаат. Што ќе правиш? Да се вртка живот. Некои збираат и лански глогинки, шипинки... Ќе го подистресат трнот од снегот и ќе збираат. Некаде кон априлија слезе господ и снегот почна да попушта, да олабавува. Се враќа назадгазум. Го дупат кокичиња и кукуреци. Значи: сврши и со него. Траја и дотраја. Денот се наголеми и сонцето го раскваси, го подбра кон реката. Селото излезе, слезе во полето. Одиме по ливадите и штипкаме киселица. Ко 'ртки сме станале. Се гледаме, а не се познаваме. Киселицата е уште непотпркната, ама ние чепкаме, бараме, брстиме. После ги напаѓаме меѓите. Ги раскопуваме градежите, плотовите, межниците. Бараме полжави. Ќе свршиме со една меѓа и ќе се стрчаме кон друга. И ораме со мотиките. Ги оголуваме корењата од шиповите, од трњето, од козолците. Има и кавги. Ќе се истркала некој полжав пред туѓа мотика, и едниот ќе рече: мој е полжавот, а другиот: да беше твој, ќе беше пред тебе, ќе рече и ќе се фатат в гуша. Па ајде, брани, откинувај. После некој се сети да бараме и диви улишта, да фаќаме пчели. Не знам кој се сети на тоа. Земаме матерки што мирисаат надалеку и одиме по ливадите, покрај шумата. Мавтаме со матерките и викаме: Мат, мат, бери ми се, матоо!... Сакаме да ја прелажеме матицата од некое улиште. Ама не се јавува. Ни матица, ни улиште се јавува. Тогаш некој рече да одиме по цвеќињата и да бараме пчели што пасат. Ако најдеме пчела работница, лесно е да и го најдеме легалото и саќето. Ќе одиме по неа и ќе го најдеме. Дивите пчели живеат во шупливи дрвја. Ќе го пресечеме дрвото и ќе им го земеме медот. Слушаме ние кој што вели, кој како вели, и се растураме по ливадите. Наѕираме во секое цветче, во секој боливач, на секоја јаглика. Ги наслушуваме цветчињата, ги наѕираме внатре, ги отвораме. Некого ќе го касне оса и тој ќе се стрча кон реката да се трие со песок, со белутрак. Давиде Недолетниот вика: - Еда, трчајте, вели, еда, најдов, вели и скока во ливадата. - Каде, кај виде, велиме ние и се собираме околу Давидета Недолетниот. - Еда, ене ја, пасе на јагликана, вели Давиде Недолетниот. - Не гибајте ја, вели некој, треба да видиме кон кај ќе полета. Треба да почекаме да летне, вели, па после ќе тргнеме по неа. Мора да се врати на легало, вели, мора да се растовари. И чекаме. Седиме во ливадата и гледаме во јагликата. Вардиме да не ни се украде пчелата. – Ене ја, се крена, викна некој, летна кон шумата. И ние сите трчаме. Погледот ко глуварче ни лета кон шумата. Гледаме нагоре и трчаме. - А може не беше пчела, вели некој, може да беше оса или стршен. - Еда, пчела беше, вели Давиде Недолетниот, еда, еве, овдека ме касна, вели. - Ако те касна пчела, му велиме ние, пчелата сега е умрена. - Јас не одам веќе по пчели и по муви, вели Дуко Вендија, и не одам по умот на Давидета Недолетниот. Којзнае тој што видел, ако видел нешто, вели и се враќа. По него се враќаме и ние. Па пркнаа: штавејот, копривите, лободата. И сега е лесно. Народот веќе живна, се накрена, се поткрепи. * * * Едно утро станувам порано... Петлите се петти, а уште не е доразденето. Ќе ја наѕрам долу кравата, си велам. Знам дека е пред отелување. Слегувам да видам дали има ново. По моето броење веќе требаше да е отелена, ама еве, уште не е. Сигурно сум ѝ ги згрешила месеците. Еден ум е. Па јас и за моите деца сум згрешавала, а не за добитокот. Се гледаме со кравата, и подринувам и се гледаме. Знам како е да си тешка. И го собирам угризот од јаслите, ја требам од крлежи околу вимето и пак се враќам назад. Седнувам и слушам некој шепоти однадвор. Нејасно, како да ти кркорат цревата. Си мислам: некое дете си зборува во сонот. Шепотот пак се повторува. Се опулувам кон пенџерето и гледам нешто ми се привсенува, ми се помрднува. Клепкам и не им верувам на очите: за железата се држат некои прсти, некои црни прсти. Прстите ги гледам, а човек не гледам. Господе, си мислам, да не добив и јас оган, господе, да не ме префати болеста од Роса. Веќе почнува да се развиделува и нешто црно како ѓумче, како котле се покажува. Човечка глава е, а главата не се гледа. Само некои бели заби се отвораат и некои очи подбелуваат. Сигурно некој од војниците е, си мислам, сигурно некој извалкан војник сака да праша нешто, да побара нешто. Нешто зборува, ам, тум, шат, пат, ништо не разбирам. Само подбелува со очите и со забите. Па слушам тропање на врата. Овој уште стои обесен на пенџерето, а некој тропа на вратата. Значи - не е сам, значи, не идат од мака. И Чако сети дека не идат од мака и лае. Ќе прилае, па ќе почне да квичи. Сигурно го удриле со клоца, си мислам. Не знам, не знам што да правам. Ќе квикне Чако и пак ќе се вдаде, ќе им се нурне со лаење. Ги разбудувам децата и слегуваме долу, кај кравата, кај магарето. Се пикнуваме во едно ќоше, се криеме. Капинка сака да се расплаче. Ги собира обравчињата, ќе брвне девојчето, ќе се чуе. Јас и ја фаќам устата, и ја затинам. И давам знаци да молчи. Седиме така, се тутулиме. Се собираме ко црвец во дрво. Кравата и магарето се вртат кон нас и нè гледаат ко роднини. Надвор удираат на вратата, ќе ја откорнат. Здравко сака да праша нешто, јас и него не го оставам. И нему му ја затворам устата. Едно време чукањето запира. Чако уште лае, ама лаењето му се оддалечува. По лаењето знам и кон кај одат војниците. Тропнаа и кај Уља, јатрва ми, и заминаа. Сега слушам дека не лае само Чако, туку многу кучиња. Речиси сите кучиња лаат заедно. 'Ржат, квичат, завиваат. И лаењето преоѓа преку река. Дури тогаш ми олесна. Како да ми се тргна нешто што ми газеше на душава. Се слушнаа и човечки гласови. И јас станувам со децата. Ми иде да ја гушнам кравата, да ја избацувам. Ми иде тука да стојам и од рака да ми јаде слама... А надвор сè што може да оди, да мрда, се забрало по војниците, по арапите. Жените со истранети скутини, со турнати шамии, како што мателе маштеница. Трчаа заедно со мажите. Сите имаат нешто бушаво, одврзано. Им се влечат врвки од чорапи, од калци. Си ги подгазуваат опчаниците, си ги кинат опутите, ама трчаат и колнат, викаат. Којзнае што викаат. Се стрчувам и јас со децата. Трчаме по нив и фрламе со камења, со стапови, со што ќе ти се вдаде. Тие, со капите в раце, бегаат низ полето. Пред нас трчаат и кучињата. Навалува и Чако, ја води суријата. Ќе ги завтаса војниците, ќе им дојде со здивот зад петици, и колку да ги дрпне за ногавици, ќе подзапре, ќе не почека. Ги бркаме така Aрапите низ полето и тогаш некој рече: - Да се вратиме, луѓе, оти таму има и други војници. Кај што бегаат тие, вели, таму има и други војници. - Вистина, рековме ние, треба да се вратиме. Не се бркаат војници без пушка, велиме. Застанавме. Стоиме и гледаме по војниците, по арапите што бегаат. – Кога човек се плаши од пушка, вели Лазор Ночески, тогаш пушката повеќе пука. А и да пука, вели, ја ќе те погоди, ја - не. Лазор Ночески беше многу срчовен човек. Утредента му отиде на командирот нивни и се пожали. Имало некој толмач и се разбрале. А и командирот се погодил разбран човек. Им заповедал на војниците да не прават пакост по селата. Ги карал. А војниците разни: имало и бели, имало и црни. Мешани. Оние двајцата арапи, ноќта беше ја поминале кај Доксима Тренчески. Доксим продаваше: сол, шеќер, газија, свеќи, ќибрити, а и виткани цигари продаваше. Она-ка, готови, шиени. Само да ги запалиш. А кога снема витка-ни цигари, почна да продава дробен тутун. Качак. Којзнае од кои села го носеше, го вареше, го сушеше, го дробеше и им го продаваше на војниците. Контрабанда. Многу пари кладе со тутунот и со ракијата. Продаваше и друго, ако можеш да купиш. Одеше во Битола, во Прилеп и оттаму, којзнае по кои врати, по кои канали, поткупуваше и носеше в село. За да гледа колку си сиромав. За да те гледа од повисоко, да те држи на подалеку. Никој не знае како дошле арапите, како ја намирисале кафеаната од Доксима Тренчески... И една ракија, друга ракија, многу се сториле. Почнале и некои нивни песни да пеат. Шантара, пантара, ништо не ги разби-раш. Може си пееле за децата, за мајките свои. Чинеле врти со очите и попеј, попеј, па - расплачи се. Така, наеднаш, недоветно. Пијана работа. - „Стравот е страшен, велеше Лазор Ночески, само за оние што му се плашат.“ И по поплаката кај командирот нивни не се повратија. Пак некои војници идеа, ама Арапите не дојдоа. Тие ноќи многу го сонував Ангелета мој и Роса моја. Секоја ноќ ми се јавуваат. Ќе се здадат од некаде, ги гледам се држат за раце и ме гледаат како да не ме познаваат. Сакам да ги запрам, а тие се понастрана ми стојат. Ќе се затрчам да им се доближам, а тие само ми се оддалечуваат, ме забиоѓаат. Колку повеќе им се доближувам, толку повеќе ми се оддалечуваат. Господе, се чудам, па тие не мрдаат со нозете, не одат, не чекорат, а пак ми се оддалечуваат. Па ќе почнам да викам, како поулавена. Сакам да ги прашам зошто ми се лутат, што сум им погрешила. А тие - ни црна, ни бела. Јас викам, тие ме гледаат и од викањето се разбудувам. Така, речиси несретната со децата се разминувам. Ете, и Јона го чекав на сон, ама Јон никако да ми се јави. Од никаде да ми дојде. Тој не ми се јавува, а децата ми се губат. После и сосем ми се загубија од сонот. Сонувам што-годе, а нив никаде да ги сретнам, да ги здогледам. Сонувам само некои калови, црни ко Арапите. Само некои батачки сонувам и заглибувам. Првин до глуждови заглибувам, па до колена, а потоа пропаѓам, како во жив песок. Ме трга земјата, калта. Ме влече, ќе ме голтне. Јас мавтам со рацете, се чипчам ко мачка: за секое камче, за секоја сламка. Кубам трева, се подистргувам од земјата и пак пропаѓам. А никаде жива душа нема. Нема никој рака да ти подаде, да те задржи, да те поземе. Па, ќе даде господ, калта ќе се олабави, ќе попушти и јас ќе почнам да се враќам пак назад, на земјата. На здраво да згазам. Ама враќањето излегува на друго. Како да се искачувам по некои скали и скалите ме искачуваат повисоко од земјата. Над некои стрмни ридови ме искачуваат. Погледнувам надолу: сè ми е далеку, сè ми е стрмно и далечно. И нозете ми се тресат, не ме држат. И почнувам сега во празно да паѓам. Не знам кон кај паѓам, ама паѓам надолу, а надолу дно нема, земја нема. Паѓам само во некоја празнина. Ко ѕвезда што паѓа од ведро небо. И како што паѓам вреснувам и тоа пак ме разбудува. Така тие ноќи само некои лоши, невеласни соништа ме шетаат: де пропаѓам, де се качувам, де некои гуштери, ѕвиждалници, слепјаци и смокови ме облазуваат. Ме заплет-куваат. Првин ќе видам слечена змијска кошула, ќе наѕрам во неа, а некаде од зад мене, ќе се појави змија или смок или слепјак и ќе ми се качи да ме облазува, да ме врзува, да ме цица. Ме мачат така соништата и не ми оставаат ни мирна ноќ, ни мирен ден. Ќе станам, ќе земам стомне од водникот и ќе се изми-јам образ. Со една рака ќе си потурам, со другата ќе се за-мивам. Ќе си фрлам вода на очите и ќе отрчам кај Уља, кај јатрва ми, да ги толмачиме соништата. Ке нагаѓаме на што ќе излезат, на што ќе не доведат. Дојде и Ѓурѓовден: се исфрли цутот, се заврзува... Ќе одиме по крсти, да се помолиме за полето и за нас. Да ја избркаме болеста. - Болеста доаѓа само од водата и од лебот, вели Лазор Ночески. Болеста е голема кога имаш леб, вели, и болеста е уште поголема кога немаш леб. Ги земаме крстовите од црквата, ги креваме иконите в раце и ајде, ајде, одиме со пеење низ село, под село, низ полето. И на секоја нива подзапираме: кршиме потки од врбите, од меѓите и ги запотнуваме, им пееме. Во Леништа се одделувам малку од литијата и скршувам едно паровче од јаболкничето. Го закачувам паровчето во градината, на средина. Уште ми е криво за паровчето. Оти дури го кршев нешто како да ми ја тргаше раката, како да ми ја враќаше назад. Го кршам, а мислам дека прстите си ги кршам. Јабол-кничето се ниша, ме гледа со окцата, како да ми се лути. А многу убави јаболка раѓаше, мискојна мирисаа јаболката. Некоја далечна сорта. Може од градината на некој крал да беше украдена. И не прескока година. Ми стана многу жал дека го повредив јаболкничето. Тоа ми беше како сонце над пиперките, над патлиџаните. Патлиџаните тогаш ги јадевме така, зелени. Не чекавме да се зацрвенат. Ако те превари некој корен да зацрвени, везден ќе се туфкаш: леле, леле, што ме најде, ми скапаа патлиџаните! Едно цело огниште ми скапа, ќе се туфкаш, ќе се поплакуваш. Кога дојдоа Французите, видовме дека се јадат и црвени патлиџани. Скапани. Тие ги јадеа живи, ко јаболка. - Господе, што јадат луѓево, велиме и гледаме во војниците што јадат црвени патлиџани. - Глад, ќе рече некој, воено време. - А бре, тие јадат жаби и змии, ќе рече Доксим Тренчески, а камоли скапани патлиџани. Па тие јадат желки и ежови, вели и го собира носот. - Јадење, ко секое јадење, вели Лазор Ночески, ако го јадеш - се јаде. Се што не си јал мислиш дека не се јаде, вели. Ја закачувам потката во градината и гледам дали никнал босилекот. Куќа без босилек е како црква без темјан. И така одиме низ полето, пееме. Пооди, пооди и запри. Кршиме гранчиња и ги запотнуваме никајците, ливадите, лозјата. За од глотеж, од плевел. А и куќите, плевните, кочините, кокошарниците, ги запотнуваме. На козите им ставаме сол во крмата. Тогаш и кравата ми се отели. По Ѓурѓовден, ајле по сведенот беше, ја копам градината, а на децата им викам да ги собираат камчињата, тревата. Копам така, наведната, а од зад меѓата слушам некој ми зборува. Ја кревам главата и гледам некој војник. Сиот е испрашен, небаре избрашнет воденичар. И обрастен е во лицето. - Ти си, Велико, или не си, ми вели, и очите му трепкаат како пеперужиња. - Јас сум, велам, ама кој си ти, велам, кажи се. - Ами, Неделко Сивески, вели, зар не ме познаваш, Велико? - Леле, Неделко, Неделко Сивески, велам, прости дека не те познав. - Простено ти е, Велико, вели Неделко Сивески, кај ќе ме познаеш кога и јас не се познавам. - Од кај идиш, море Неделко, го прашувам, од кај идиш и кај одиш? - Си идам од војска, вели, идам откај Јона твој. - Вистина, го виде, прашувам, а срцето само ми клоца. Ами, зошто и тој не си дојде, прашувам. - Не си дојде, вели, ама ти пушти писмо. - Море кажи ми како е, што е, велам, се сеќавам на лошите соништа. Кажи ми веднаш и кажи ми право, го подбиоѓам. - Не, бре, Велико, ми вели, ништо не му е на Јона. Еве, и писмо ти испрати, вели, за да знаеш дека е жив. Ми го вели тоа Неделко Сивески и влегува во нивата. - Како те пуштија тебе, Неделко, прашувам, а него - не? Нели заедно ве зедоа, велам. - Слушај ваму, Велико, ми вели Неделко Сивески, ако ги пуштат сите војници ќе останат без војска. Неделко Сивески седна до меѓата, со нозете в бразда и почна да се бара по џебовите, по пазуварките. Децата го заградија и го гледаат во очите, во рацете. - Еве го, го најдов, вели, и ми го подава писменцето. - Што ќе правам јас со него, велам, мене ништо не ми кажува. Слепа сум за писмо, велам. - Добро, вели Неделко Сивески, ако сакаш јас ќе ти го прочитам. И си ја собира раката со книжето. Го одвиткува. Ама не може да го отвори. Некаде беше се подзалепило од потта, од долго носење. Потоа си потплукна на прстите и почна да го одлепува. Го исправи пред очите, дувна во него и чита, подзинува со устата. Ми чита така Неделко Сивески, ама во писмото Јон повеќе прашува отколку што кажува. Прашува како сме ја поминале зимата, дали се отели кравата, прашува за нивите, за сè прашува. Како да е тука зад меѓата, па јас веднаш ќе можам да му кажам. Чита така Неделко Сивески, а децата по него ги отвораат устите, му ги колваат зборовите, ги подголтнуваат. На крајот чита и поздрав до мене, и поздрав до Ангелета... Да не плачам, ама не можам... И поздрав до Капинка и до Здравко и поздрав до Роса, е ај, запри ги солзите, кога сами си капат... И поздрав до Ѕвездана и до сите роднини што ќе прашаат... А кој ќе праша кога никој нема време за прашување. Како да му кажам дека никој не прашува? Го дочита писменцето Неделко Сивески, го свитка и ми го даде. На станување ги погали децата: и Капинка и Здравка и Ѕвездана ги погали, им прошета со прстите по косата и тргна. - Е, да си жив и здрав, му велам, малку ме успокои. - Ај да си допојдам, вели Неделко Сивески и излегува од градината, ми се оддалечува, ми се губи по патот. Првин со главата ми се губи, па со рамената, со нозете, сиот. Се смалува и го снемува. Гледам јас по него и си мислам: овдека нешто не е чисто. Со отсуството негово. И вистина така излезе. Неделко Сивески повеќе никој не го виде. Ниту тој се покажа, ниту за него некој кажа. Отидов и кај Сивевци, ја прашувам жената негова, а таа се чуди, се крсти и се домислува. - Велико, да не си сонувала нешто, ми вели, да не ти се јавил на сон Неделко, ми вели. - Да не ме раздени ако не го видов, велам, утрешен да ме отепа. Денот да ме отепа, велам. И таа се чуди, јас се чудам. Ако не го голтна земјата, сигурно го кријат дома. А може некој да го убил или сам се убил. Којзнае што стана со човекот. Може некој да го уби заради алиштата, заради пушката. Или за нешто друго... Јон Го чистиме оружјето и низ цевките гледаме в небо. Така низ цевка го здогледувам и капетан Мирковиќ. Надгледува, развикува. Некој опет човек, земјата се витка под него. Ко гнило душеме се витка. Сакам да го прашам нешто, ама не можам да се престрашам. Се ребрам само. Ги поткревам панталоните, ременот и излегувам. Му се претставувам. Тој ги собира веѓите и ги разделува. Се костреши. - Многу ми се дожалило за децата, господин капетане, му велам. Ако може да ги видам, му велам. - Па види ги, ми вели Мирковиќ, удирајќи со прстите по копчињата од шинелата. Мене ми подојдува душа. Може да е разбран човекот, си мислам. Може душата му е од обичен човек. И зошто да не е, си мислам. Ако му ги собуеш чизмите, ако го слечеш и тој ќе биде смртен човек. И сиромав. Му се пулам ко дете. - А кога можам да ги видам, му велам, кога можам со ваша милост да ги видам? - Одмах, ми вели капетан Мирковиќ, а мене срцето ми затупотува под шинела. - Како одмах, му велам, како одмах? - На слици, ми вели капетан Мирковиќ, ако имаш слика во џебот, вели, и некоја скриена насмевка му ги поткрева мустаќите. Му ги подраширува образите. Јас се смрачувам, ко насланет лист се собирам. Нема разбран човек, си мислам. А може не му кажав добро, може не ме разбра убаво. Тој пак ги стушува веѓите, ги собира, ги смешува. - Војниците ми требаат на фронтот, вели, а не в постела кај жените. - Знам, господине капетане, разбирам, велам, и пак се мачам да заденам разговор. Само да ги ѕирнам децата, велам,. макар од врата да ги видам, велам, макар од преку пат да ги видам и ќе се вратам. Колку да ги прашам одошто живеат, му велам. Капетан Мирковиќ тупка со чизмите на земјата, го ведри и го облачи лицето. – Колико си у војсци, није то коломас, Маричиќ, не подмазујеш волујска кола, сето време сум на фронт, господине капетане, не шкљоцај у празно, Гвозденовиќу, одакле си, од Македонија, тукашен сум, нож и ножнице на крају, Пешиќу, чија је Македонија, сега - засега ничија, све иде кроз нишан и мушице, после како ќе речат големите и господ, големи смо ми, Мегленовиќу, оќу сунце у цев, дали би побего, кај ќе бегам господин капетане, сега сите војски на светот се во Македонија, Јужна Србија, Мегленовиќ, не ми паѓа на ум да бегам, велам... Капетан Мирковиќ ме загледува во очите. Сака нешто да ми прочита во нив, низ црнката да ми се провре во срцето. Не знам каде, не знам точно до каде. - Не лажеш, ме прашува Мирковиќ. - Јас сум селанец, господине, велам, и јас не знам да лажам. - Треба да веруваш во нешто, вели Мирковиќ, за да го правиш тоа нешто. - Сè што се прави, велам, се прави за пофалба или од сожалување. Единствено калуѓерите, велам, не бараат признание на земјата. Тие сигурно мислат, велам, ако овдека сме последни, кај бога ќе бидеме први. Само небескиот живот е бесконечен, велам. - Одакле то ти знаш, ми вели капетан Мирковиќ, ти да не си учртел или свештеник, вели. - Јас сум селанец, му велам, а ова сум го читал кај калуѓерите. Што ќе стане со отпуската, прашувам. Јас само на тоа мислам. Таму сум. - Продужи да чистиш, вели капетан Мирковиќ и тргнува да оди. Јас останувам ко посаден во земјата. Тој се оддалечува, а јас гледам по него. Ама како што се оддалечува, така и ги скусува чекорите, ги успорува. Зад мене штракаат празни пушки, а јас уште гледам по капетан Мирковиќ, по командирот мој. Тој пак запира и се свртува кон мене. Го гледам: ме вика со прстот. Потрчувам и, трчајќи ми иди да му бацам рака, да го бацам в чело, на полите од шинелата. - За да те пуштам, ми вели, мора да имам некоја голема причина. Разлог. - Што треба да направам, господине капетане, велам, речете ми и јас ќе го направам. - Ухвати једног бугарског војника, вели капетан Мирковиќ, зароби го и тогаш ќе имам оправдување. Разлог. И треба да знаеш, вели, ако не го заробиш ти него, ќе те зароби тој тебе. Продужи да чистиш, вели, и си заминува. Сега дури не знам што да правам. Не знам како е поарно да се умре: Намерно, како јунак или ненамерно, како згазена бубачка. Ништо. До вечер ќе смислам, ќе решам. Вечерта го сретнувам капетан Мирковиќ, застанувам мирно и му велам: - Решив, господин капетане! - То је твоја ствар, ми вели. - Колку дена ќе добијам, велам, заборавив да прашам колку дена ќе добијам, ако... - Ја могу дванаесет дана, вели Мирковиќ, више не могу да ти дам. И да сакам, не можам, вели. И пази овамо, вели, мртвог човека неќу... - Е добро, велам. - Е, добро, вели. Опасен е овој, Мирковиќ, си мислам, а очите ми солзат од некое маглиште, од некое натурено огниште, што ли? Ја поткревам главата од окопата. Веќе се стемнува. Паѓа ноќта како црвотечина. Ги полни доловите пред нас до подбелениот венец од планината. И планината 'рѓосува. И небото 'рѓосува и рабовите полека се бришат, се мешаат со 'рѓата. Го вадам ножот од пушката, пушката ја оставам, и се измолкнувам од окопата, ја префрлам. И лазам со ножот в раце. Витомир се чуди, гледа по мене и се чуди. Него не го фати гранатата, само го ошумоглавила. Сака да викне Витомир, да ме праша кај ќе одам, ама не смее. Забрането е зборување. Непријателот тоа го чека, а и капетан Мирковиќ тоа го чека: некој да лавне, и да му ги истресе забите в уста. Знае Јон - нема трте мрте кај Мирковиќ. Кажано е еднаш, стратегија е тоа. На фронтот зборува само оружјето. Нема лабаво. Оган не се пали ноќе, цигара не се пали. Ништо. Лазам со ножот в раце, засекувам во темницата. Се драскам на трње и на камења, ама не велам ни оф, ни леле. Стратегија. Ако писнам може без глава да се вратам по капата. Само ги стегам забите и лазам, се влечкам, се закрепувам на камчињата, на мракот. Ќе запаѓам на една страна, па после на друга страна. Ама мракот ме закрепува. Да не е мракот, си мислам дека ќе паднам од некаде, ќе пропаднам некаде. И лазам низ пругорно, низ прудолно, низ тумбиња, низ длапчиња. Удирам на шипје, се драскам на капини, на трње, на боцливи телови. Ама теловите ги поткревам, како што не учеше Мирковиќ. Знам тоа како се прави. Ништо не може да ми избега. Ги поткревам тељовите и се провирам ко смок, ко гуштерица. Наслушувам, се џарам во мракот и собирам душа. Наеднаш осеќам нешто тропа под мене, ко саат, ко ѓупски тапан. Го запирам дишењето, а тропањето си трае, си иди ко оддалеку. Ја пуштам раката под мене, барам да видам што тропа, од кај иди чукањето. По раката ме удира срцето. Ми ја турка раката, ми ја клоца. Ете, што било. Ама ова тропање може да е опасно, си мислам. Може да го чуе непријателот, си велам. Срцето најмногу открива, тоа не знае за стратегија, си мислам, тоа е предавник. Секаде те открива. Дури и на непријателот што го демнеш молкум. Легнувам убаво и се починувам. Чекам да подзапре чукањето на срцето. Лежам и кројам планови. Ако фатам Германец, ќе мисли дека сакам да го заколам. И ќе мораш да го заколиш. Не можеш да се разбереш. А Мирковиќ не сака заклан. Сите да ги заколиш, не ти признава. Знае тој што сака, нема кај него погоре и подолу. Го молам господ на бугарски војник да ме одведе. Со него барем некако ќе се разберам. Шатпат, ама ќе се разберам. Ќе му кажам дека не го колам. Ако биде мирен не го колам. Сигурно ќе ме разбере. И да не сака ќе ме разбере. Се прибра срцето, го намали чукањето, го стивна. Јас сум блиску до окопите. Пушките не работат. Некој спие, кркори. Еден војник излегува од окопата понадвор. И иди право на мене. Море, ќе ме измоча, си велам. И си велам, ајде Јоне, со господ напред и со газот зад тебе. Тој ги откопчува панталоните, а јас му скокнувам, го опчекорувам. Со едната рака му го потпирам ножот на слабината, а со другата го фаќам в гуша. Го нацрпувам. – Ајде, пред мене, му шепотам, и молчи. Ако викнеш, велам, ножов ќе го изедеш до дршка. Цревата ќе ти ги исечам за колбаси, му велам. Тргна човекот. Без противење. Одиме сега назад и молчиме. Лазиме пак под боцливите тељови, по истиот пат. Јас ги поткревам, тој се испровира, па тој ги поткрева, а јас се испровирам. Си помагаме. Сега е полесно. И душман да имаш за другар е полесно. Ги поминавме жиците и се исправаме. Нема зошто да лазиме веќе. Сега го знам патот, знам од кај идев. Едно време ќе ми проговори: - Остави ме барем да се измочам, ми вели, мочта ми ја врати назад. - Мочај колку сакаш, му велам, сега сме на полпат и мочај колку сакаш. И тој моча, а јас се мислам што да правам за понатаму. Како да се вратам назад. Ноќ е. Нема да ме познаат моите. Не знам ни лозинка, ни знак, ни ишарет. Ќе нè изрешетат. Мораме да чекаме да се раздени. - Ајде, вели војникот, јас сум готов. - Чекај, му велам јас, овдека ќе чекаме. - Немам ништо, вели војникот, ако мислиш овдека да ме заколиш. - Ако беше за колење, му велам, ќе те заколев уште таму. Жив ми требаш, знаеш што е жив или и ти си од мртвите, му велам. - Кај ќе ме водиш, ми вели војникот и седнува. - Кај се води заробен човек, му велам, не знаеш кај се води пленик? - Можам нешто да те прашам, вели. - Прашај, му велам. - Од кај си, ми вели. - Да не сакаш и крштеница, му велам, да не сакаш ти да ме сослушуваш? - – Не бре, за тоа, вели, туку дека ми зборуваш ко нашинец. Како човек од нашине села, вели. Тогаш ми текна дека човекот вистина не зборува ни бугарски, ни германски. - Многу си ми познат по зборот и по гласот, вели, имав еден брат исто зборуваше. - Немам јас брат, му велам, а тој што го имам е далеку. - Може да не е далеку, вели војникот. - Како се вика брат ти, го прашувам. - Јон, вели, Јон Мегленоски. Мене некој клин ме удира под гуша. Ми го заглавува здивот, ми ја собува кожата. Сон ли е ова, мајката, лага светска ли е? - Како се викаш, бре, го прашувам. - Мирче, ми вели. - Абре, ти да не си брат ми, го прашувам. - Абре, ти да не си брат ми, ме прашува. И така се прашуваме, се прегрнуваме по темница. Не се гледаме убаво, а убаво се познаваме. По мршата, по здивот, по зборот се препознаваме. Не можеме да се отчипчиме. Тој ме прашува за дома, јас за Америка и, од кај се најде овдека, го прашувам. И во темницата само неговите зборови ми светат. Ме топлат, ме ладат... Велика Летото подзастаре и тогаш дојдоа Бугари и Германци. В село. Се курдисаа по куќите. Германците не се мешаат многу со народот. Само кога треба да купат јајца. Јајцата ги пијат живи; ќе ги дупнат со игла и ќе ги накренат. Ќе ги смукаат, ќе шмрчкаат, ко настинати и ќе ја фрлат лушпата нескршена. Јајцето стои цело, а празно. Го испила месечината. А Бугарите, срчка да ги испие, немаат за јадење и земаат сè: кокошки, кози, сало, сирење, кој има свинче и него му го земаат. Само да чујат да цвикне од некоја кочина и еве ги на гости. Ја отвораат кочината, небаре да е нивна. Уште се чудам како ја докријавме кравата. А и магарето. Бугарите јадеа и магариња. Кога зазреа 'ржта, пченицата, почнаа и неа да ја крадат. Ќе појдат на нива, ќе си отчукаат снопче и ќе си сварат житце. Ние ќе гледаме. Првин на сто снопје земаа десет, а после како ќе им чукне. Чума да им никне во срцето. Ама сега почнавме и ние да крадеме. Господе боже, и своето мораш да го крадеш. И од своето да крадеш. Ќе појдам на нива и скришум ќе ставам едно снопче во седелјето од магарето. На самарот. И озгора ќе врзам трески, трње за да не видат војниците. За да не знаат што носам. Оти, без прашање, не смееш ништо да земеш, ништо да донесеш. Треба некој да ти измери, да ти одобри. Германците гледаат и се чудат. Сè ни се зема, сè ни се отима. Кога им ги земаа јарињата на Вендиовци, Германците ги затворија кај коњите нивни. Сакаа да влезат во пондилата, кај коњите. Ама еден Германец ги пропцу: кљав, кљув и ги испади. Еден ден ги крпам аливцата од децата. Пусто крпење: лепи крпа за крпа. Зашивај конец за конец. Ја крпиш и крпата, и крпата на закрпата. Да не се гледаат месата. Крпам така, а под куќата Чако припнува, корне. На кого лае толку, си велам и излегувам да наѕрам. Ги фрлам аливцата и излегувам. Гледам војник се наведнува, зема камења, а Чако го прилајува и подбегнува. – Мирен, викам, мирен и Чако ја подвиткува опашката. Војникот се исправа и ме погледнува. Одвај го познав. Секулета Дамјаноски. Се враќа на отпуска. - Уу, Секуле, Секуле, му велам, јас мислев дека си од овдешните војници. И уште го прашувам кај служи и да не го видел Јона мој некаде. - Не сум го видел, вели Секуле, и среќа за него што не сум го видел. - Ами, оти, бре Секуле, го прашувам, оти така ми велиш? - Затоа што ќе го убиев, ми вели, наместо ќе го оставев. Јон е друга војска, и тој за други се бори, ми вели. - Е, добро што не си го видел, му велам јас на Секулета Дамјаноски. Ејди, Секуле, Секуле, му велам, тие за кој ти се бориш ти се дома, на гости. Тие ти ја зедоа куќата, велам, а жената ја нападија кај мајка ѝ. Не знам дали ме чу Секуле Дамјаноски, не знам дали зауши што му велам, ама сигурно виде кога си отиде дома. По тој случај се чу дека ги фрлил алиштата и избегал. Никој не разбра кај избега Секуле Дамјаноски. Таков беше недокрстен човекот, песосан. Па после се рече да правиме пат кон Боишта. Удрија барабанче низ селото, го свикаа народот и кажаа. - А дали ќе се плаќа работата, праша некој, што ќе се добива за работата. - Ќе добивате леб, вели војникот, а ти да не сакаш и чин. - Не, бре, велат луѓето, ние и така само за лебот работиме. - Сигурно фронтот ќе се премести кај нас, вели Лазор Ночески. Сигурно сакаат скриен пат за бегање. Танко им се сучи работата, вели, брзо ќе им се скине конецот... Нејсе. Луѓето се согласија: сакаат да работат, оти им се јаде. Им се витка мевот, им бега папокот од нејадење. Јас тогаш го заклав едното коковче. Имав три со петлето, а сега останаа уште две. А ги чував за некоја поголема мака, ама кога видов дека се земаат, го заклав. Што ќе ги јадат некои, нека ги изедат децата мои. Им го направив со кашичка. Одвај собрав брашно за да ја задебелам кашата. Го печам брашното в тава, а децата само ми крадат. Си црпат на деланчиња, си лижат од дланките. Небаре јагниња да лижат крма. А кога ја оголивме белата коска, гледам чудни знаци. Не е писмо, а како писмо се гледа. По целата коска дупчиња и зарешки поредена. Небаре гропчиња отворени. Си мислам: кокошката е моја, значи, и гропчињата се мои. Две веќе имам, уште ли ќе отворам? Така, со коската в раце стојам, се крстам, и се чудам. Душата ми се подврзува, дишењето ми се поткусува. На патот секој ден работиме. Од зори излегуваш и цел божји ден не смееш да ја испуштиш казмата, лопатата. Покрај тебе стојат војници и те надгледуваат. Само викаат и со прстот вака ти прават. Сонцето удрило в теме, те толчи, те цеди. А тебе не ти даваат време ни вода да се напиеш, да се плиснеш под гушата. Не смееш, со проштение, ни понадвор да мрднеш. Тие секаде се зад тебе, по тебе. Се задеваат, кљавкаат. Загари. Навечер ќе ти дадат едно лепче, сето со трици, со осилки и суво. Оцкаво вака. Можеш на два касаја да го изедеш. Ама мислиш на милите усти што си ги оставил дома. Никако не си. Го земаш лепчето и го завиткуваш в крпче. Не смееш многу да го гледаш. Затоа го завиткуваш и го криеш под скутина. И со трчање се враќаш за да ги залажеш децата, да се залажиш себеси. А тие, ќе ме сетат уште оддалеку и уште оддалеку викаат. - Си иди мама, си иди лебот, викаат и ми се фрлаат в нозе, ко кучиња ми се фрлаат, ме драскаат. Мамо, мајче, викаат, каде е лебот, викаат и ги подаваат рачињата, прстињата. Со цело лице ме гледаат в очи. Не само со очите, туку со носето, со муцето, со обравчињата обрндавени. Голема глад владееше тогаш. Немаш трошка наутро да пропуштиш во душата. За да не те разбие некое пиле: прлица или кукавица. Не знам дали само кај нас беше така или секаде во светот. Не смееш и заб да чепкаш пред децата. Ќе си мислат дека нешто јадеш... Под селото имаше едни италијански пленици. Кога одевме да работиме ги гледавме како се мачат. Уште кожата на нив останала. Колку да им ги држи коските. Да не им се растурат. Еднаш ќе ги видиме како делкаат дрвени сандали од бука, другпат како го збираат овесот од изметот на коњите. Ќе го позачистат и го јадат. Ама се скришум, оти се под стража. И ако завтасаат. Оти зад војничките коњи секогаш чекаат пилишта. Цели јата пилишта одат по коњите и по плениците. И штом ќе ја кренат коњите опашката, тие се стрчнуваат со подлетнување, и од изметот ја колваат зопта. Кој ќе биде побрз, тој ќе превари. Кога колат вол, плениците ја збираат и крвта од земјата. Ја јадат. Се туркаат и ја збираат така, сосе ѓубре. Пусти живот не се предава лесно, не се остава. Еднаш, еден пленик беше собрал од крвта во каначка и ја топли на едно завалено оганче. Го виде еден од стражарите и отиде, му ја клоцна каначката. Му ја истури крвта во пеплиштето. Па после го швркна со камшикот по главата. Пленикот само го собира вратот и го крие лицето. Ги брани местата што го доболуваат. Над нив сонцето е секогаш доодено и само одзади им паѓа, сè зад нив останува. Не сака в лице да ги угрее, да ги погледне. Мислиш скарано е со плениците и не сака ништо да има со нив. Патот од ден на ден оди нагоре, се отвора, се гледа. Кога стасавме во Виросконо, еден војник почна едно-задруго да влегува во шумките. Ќе се врати и пак ќе отрча, со панталоните в раце. - Да не му влегла гуштерица в панталони, ќе рече некој, или да не голтнал некоја смрдулка. - А може да јал јајца од штрк, ќе нагаѓаат другите, тие тераат многу понадвор. Некои се смеат, се мочаат од смеење, некои само се виткаат и се држат за мевот, под папокот. Сакаат да се насмеат, ама не можат од премаленост, од глад. Слабините им се пресламчени, тукуречи залепени. Никаков глас не можат да покренат. Ги скокотка нешто, ги тера на смеење, ама не можат да се насмеат. И луѓето припаѓаат по патиштата. Ги тепа гладот, ги ништи. – Оф, мори мајчице, умрев, ќе рече и ќе го видиш се склечкал во правта. Мнозина ни умреа. Првин умреа Јанкуле и Богоја, од Ристевци. Двајца браќа беа. Се спружија и умреа. И умре Диме од Милевци. Олкав маж беше, ама гладот го свитка и не се исправи повеќе. И умре Тодорица Петкоска. Тодор беше во Америка, имал пари, ама не можел да пушти. Војно време: ни книга иди, ни ништо. А може да не умираа сите од глад. Може да умреа и од нешто друго. Уште ми шавнува нивното подзинување и нивното замалено викање: лепче, лепче! Ќе повика така, и така ќе ја испушти душата. Колкупати само, ноќе, о боже, колкупати и мене ми се јавуваше некој глас за тоа пусто јадење. Ќе легнам и уште недозаспана слушам: Велико, Велико, излези мори во гумното, да си ја земеш вечерата. А надвор ништо нема. Само штурци, штури ко мене, свират по месечина. Многу се трпеше за јадење. А пак болеста на војникот, не била болест за смеење. Се узбуни војска, се узбуни и народот. Идат некои доктури, растрчуваат, ги бележат војниците и ги одделуваат. Ги лачат ко овци. Дојдоа и кај нас на патот, кај што работевме. Прашуваат да не има некој мака, да го тера некого понадвор. – А што да не тера понадвор, вели Јоше Свирачот, кога мевот ни е залепен за плеќите. Надвор те тера, ако се прејадеш, вели. Тие пак прашуваат, а луѓето вртат со главите, молчат. – За ваше добро е, велат тие, војните доктури. Кажете, ако имате што да кажете, велат. Никој не се јавува. – Кај што има чад, има и оган, вели Лазор Ночески, не дојдоа доктурите за здраво-живо. Потоа некој рече дека видел фрлени војници во дупка со вар. – Значи болеста е заразна, вели Лазор Ночески. Си оди од човек до човек, си ги одбира луѓето, вели. Сега што да правиме? Ќе одиме да ја прашаме Маса Ќулумоска. - При напаст на голема болест, вели Маса Ќулумоска, се јаде лук и куќите се мачкат со катран. Болеста може да е јаре, вели, може да е жена, или биволица. Не знаеш како шета, вели, и не знаеш што држи в раце: дали секира, дали срп, дали коса, дали тесла. И не знаеш како да се браниш, вели, дали да ѝ ги нашнеш кучињата, или да ги запреш да не лаат. Големата болест тешко наоѓа прелез само во луѓето што јадат лук, вели, и во куќи намачкани со катран. Само лукот и катранот ќе помогнат, вели, ако не е повела божја. - Кај да најдеме катран сега? - Кај Доксима Тренчески, вели Маса Ќулумоска. Ако нема тој, не ќе има друг, вели. Отрчуваме пред меаната од Доксима Тренчески. Доксим излегува со велка варена тиква в раце. Ја чу вревата и излегува на врата. Не гледа уплашено и рини од тиквата со корупче. Му кажуваме зошто сме дошле. – А јас помислив дека сакате да ви ги отпишам долговите, вели Доксим Тренчески и се дуе во образите ко предојдено тесто. Ние вревиме, гракаме, кракаме. Му кажуваме за улерата дека е пред село и дека ќе почне да жние. Доксим Тренчески ја фрли корупката од тиквата, се почеша под капата и слезе долу, во ќеварот. Ние стоиме, чекаме. Иди Јоше Свирачот и само повторува: – Син ми загинал, го убиле син ми! Ние молчиме и го гледаме, а Мисајле Ковачот ќе рече: – Е, бог да го прости! Несреќа! По него и ние велиме; сите, еден по еден велиме: – Е, бог да го прости! Несреќа! Неделкојца Сивеска, пак, ме прашува. – Кај го виде Неделка, вели, како го виде, мори Велико? Кај градинана наша го видов, велам, како тебе сега што те гледам. Луѓето си повторуваат: – Бог да го прости! Несреќа! Ама тоа не беше само негова несреќа. Се чу дека загинале многу луѓе. Од секое село по тројца, по пет, по десет, кое како. Тоа беше како помор, пропаст, ден суден. Сите села тажат, се надвикуваат, не можеш да се чуеш од лелеци. Тогаш чув дека и брат ми загинал. И за него си поплакав. - Е, па војна е, му вели Мисајле Ковачот на Јошета. Куршумот шета, оди, вели, и куршумот не знае кого ќе го погоди. А зар ние сме посреќни од мртвите, вели. - Знам, вели Јоше Свирачот, ама што ќе стане со гајдата, и што ќе стане со мене без неа, вели, и ги трие очите со дланките. Се брише опакурака. - Па не си венчан со гајдата, му велиме ние, а тој само липа, шмрка, се лигави. - Зар не е срамно да свирам, вели Јоше Свирачот, зар не е срамота кога на неа ми седи мртов човек. Толку со гајдата, сврши нејзиното, вели, ќе ја фрлам на черен да ја гризат молци... Нека прават глувците седела, вели. Ненадујана гајда е скината торба, крпа, вели и оди кон сретсело и сретселото да чуе. Жалта да му ја чуе. Ние го испраќаме со очите. Јошета го испраќаме, а го пречекуваме Доксима Тренчески. - Дека е за болест го давам, вели Доксим Тренчески, земајте, мачкајте се, вели, не барам ништо. Ние грабаме, се туркаме и грабаме. Црпиме, го гребиме тенеќето, го бришеме со прсти катранот. И, така, трчаме дома, мачкаме по вратите, по праговите, пред скалите. Јас им намачкав и на кравата и на телето... И на магарето му намачкав и на кучето. Така, по едно ронче на челото. Децата беа невидени на играње. Е, сега, да е господ со нас: тргнавме преку Крстон. Ние што работевме на патот за леб. Одиме прекутрупа и никој ни збор ни одговор. Само одиме и збиваме со душата в заби. Ги заминуваме ливадите мреношки, мостот и кај киселата вода не запира војник. Ние подлипнуваме, ко изворот што испушта 'рѓосана вода. – Враќајте се, вели војникот застанат над изворчето, повеќе не се работи патот. Ние стоиме, а од реката крекаат некои жаби. Си мислиш дека и тоа е некој човечки глас, осуден по цел ден да плаче. – Ви велев јас, вели Лазор Ночески, ви велев дека патот им е за бегање. Ама од болест не се бега, вели, и од смртта не се бега. Секој си ја носи набашка со себеси, вели. Нема каде, се враќаме дома. В гумно ме пречекува Капинка и вика: - Мамо, мамо, вели, Здравко е болен. - Молчи, мори, ѝ викам на Капинка. Колку што ми држи гласот ѝ викнувам, ѝ се бувнувам во печалката. Внатре. Здравко си послал едно рогузинче на подот и лежи. Така: ни заспан ни разбуден. Само малку ги подотворил очињата, а во нив нешто ко чад, ко облаче влезено. Ко налеиште насобрано. - Што ти е, море Здравко, му викам, и го фаќам по лицето. Обравчињата ми жежат на дланкиве. – Не знам, вели Здравко, нешто ме врти во мевот. Наопаку ми го врти мевот, вели. Мене куршум ме пронижува. Гламна станувам. - Да не си каснал нешто, велам, нешто што не е за јадење, велам и почнувам да плачам. Плачам и се крстам. Молам да не е тоа што мислам. Станувам, и шуркам по долапите, да не ќе најдам едно лајче шеќер, да му направам блага вода. Ако му помине од благата вода, си мислам, значи не е ништо. Го заболело мешето. Шуркам овде, шуркам онде, а шеќерче никаде нема. На мислата, слушам крака коковчето. Стрчувам и од леглото му го земам јајцето. Ја засукувам скутината, го клавам јајцето в скутина, и трчам кај Доксима Тренчески. На меана. Му го давам јајцето и го молам - аман, заман, - да ми даде малку шеќер. Само едно грутче. Меѓу два прста да фати и да ми даде. - За лек, му велам, за од зарек. - Да не ми донесе сматок, вели Доксим Тренчески, да не е јајцево ланско. - Како ланско, Доксиме, велам, сега е снесено. Кокошката уште крака, велам, и јајцево е уште топло. - Си го стоплила во скутот, вели Доксим Тренчески и го ѕирка јајцето спроти сонце. Го кланца крај увото и пак го крева кон небото. Го ѕирка на едно око. Едното го замижува, а со другото го гледа. „Доксим Тренчески е толку скржав“, еднаш рече Лазор Ночески, „што и гревот свој не сака да ти го даде." И вистина таков беше: ни вода, ни киселина. - Некој ми донесе лански, вели Доксим Тренчески, и за нокот му избегав на куршумот. Германциве ги пијат живи, нескршени, вели. - Што останало од лани, велам јас, кога и лани немавме за јадење. Се помисли Доксим Тренчески, скина едно книже и ми завитка. Едно чавче ракиено шеќер ми завитка. Сега трчам назад, го растворам шеќерот во едно пајнче, и му ја кревам главата на Здравка. Тој со мака ја одлепува устата, ко нејако пиле, ко врапче голиштарче. – Ај, Здравко, ај чедо, му велам, испи ја водава. Со сила испи ја, му велам, и ќе видиш дека од благото ќе ти помине. Ко на куче, ко на трнче ќе ти помине, велам. Капинка и Ѕвездан гледаат и подголтнуваат. Им мрдаат гушињата. И Здравко малку подголтнува, ама тешко, одвај ја позема водата. Ко опчаница да голта. Се гледа дека не му носи, не му повти душата. Се натура на предниците. Јас му ја држам дланката до гушата, му ги начекувам капките што му се враќаат од устата. Пак му ги турам во пајнчето. Ех, некако се напи: на трипати, на четири. Голтни, па издиши, почини се. Па, пак голтни. Така. Капинка и Ѕвездан се стрчуваат по пајнчето, јас ги удирам по раце и ги бркам надвор. Ги терам да ги изведат кравата и магарето, да ги попасат по меѓите. И за нив ми е жал. Телето само тупка со копитата, врти со опавчето, ко ѓаволско врапче мрда со опавчето и ја шиба кравата во вимето. А вимето празно, не се полни без пасење. Се враќам и чекам дали ќе се накрене Здравко, дали ќе каже нешто благата вода. Ништо. Одам да ја прашам Маса Ќулумоска, да барам ум, помош. Ако може да му закуша на месечина, под воденичен цивун, на вренгија. Кај што се дели водата. - Иљач нема, вели Маса Ќулумоска, а зборовите не помагаат. Господ веќе не ми ги слуша зборовите, вели, и сега е како што рекол тој. Се туфкам така, беспомошна, и бдеам над Здравка. Со денови, со ноќи на стреж. Ни ден, ни ноќ познавам. Ќе стојам, стојам над него, па ќе излезам на чардак. Ќе гледам во небото, во ѕвездите, ќе барам знаци, претказанија. Ѕвездите гледаат во мене, треперат како и очиве мои. Како кога клепам за да ги растерам солзите, жалта. Една ѕвезда се скинува и паѓа над коријата. Господе, мислам, ќе ја запали шумана. Ама ништо. Паѓа, се распредува и над вршките од коријата угаснува. И се кине фитиљот. Ја угаснува некое залидано ветре, ја брише некоја ветроштина. А може свирката од Јошета. Оти се чу дека таму одел скришум да свири. Ќе се искрадел и ќе се пикнел под некој вис, во некои стискови, меѓу буките и така свирел со гајдата. Свирел и плачел и само се обѕрнувал. Господе, пак си мислам, чии се оние ѕвезди што паѓаат, што гаснат? Чија душа гасне со нив? Од некој наш човек, или од некое војниче кај што бувтаат топовите? И си мислам за Јона мој, за куќава без стопан, без сенка. И за нас, што се утариме ко наврнати утки. А нема до кого да се добереме, кој да нè чуе, да не земе под крило. Си мислам така, а во овоштарникот само црцорат штурците. Небаре бичкиџии да ми влегле меѓу дрвјата. Мислиш и ноќта се ниша, како втурена јаболкница. Претоварена. Не знам дали мене ми свират штурците, дали мене ми светат ѕвездите? Или на господа? Не ја побарав ѕвездата од Здравко. Ах, да знам која е ѕвездата негова, да видам како гори, како трепери, кај се држи на небото! Па еднаш си велам: подобро што не знам, што не можам да ја погодам. „Стравот е страшен само за оние што му се плашат“, си спомнувам на зборовите од Лазора Ночески и се враќам кај Здравко. Тој гори на постелата, и само по дишењето знам дека е жив. Не мрда, не зборува, завлечкан е некаде далеку. Се губи. Ко мртов е, а не е мртов. Огнот не му згаснува. Болеста му потфрла дрва, го разгорува, го спотнува. Не остава да му подугасне. Се топи детето, ко сапунче оставено во вода. Боледува тој, боледувам јас за него. А Капинка и Ѕвездан ми плачат за јадење. Јас ги тепам и ги бркам од собата на Здравка. Од понеделникот до петокот така. Во петокот, кај пладне, како да се поврати детето од несвестица. Ги отвори очите и ги врти налево-надесно, ги шета низ собата. Се чуди, каде е. - Како ти е сега, синко, го прашувам. - Кај одиме сега, кај ќе одиме сега, вели и топла вода му застанува околу главата. Се врти кон пенџерето откај што наѕира лозницата. И со затворена уста се поднасмевнува. - Со кого се смееш, Здравко, сине, го прашувам и му ја бришам потта под гушата. - Со Цветана, вели, со Целета. Мене ладна змија ме полазува. Овдека вака, на гола пазува. Цветан му беше врсниче, не делеше само јалицата, само капајцата. Ама Цветан беше умрен. – Ене го, вели Здравко, ме вика. Не те чекам повеќе, вели, или идај или врати се, ми вели. Погледнувам и јас кон пенџерето, се лажам. А таму само неколку лисја од лозницата се чулат ко уши од теле. – Не оди кај него, му велам, нека не те лаже. Не те вика тој за играње, му велам, не те води на арно место. Сам нека си игра, велам. Здравко ме загледува, ме испулува зачудено. Тоа облачето, налеиштето, пак му е во очите. Ко шушлег, ко посоп му се реси, му се таложи. Пак некаде се пренесува. - Облечи ме сега, вели Здравко, облечи ме и намести ме. - А за кај да те наместам, сине златен, му велам и почнува вода да ми шопа од очиве. Не знам што да правам. Му ја држам раката оти ништо друго не може да ми досегне. За кај се спремаш, Здравко, здравец мој попарен, викам и сеќавам дека неговата рака се лади во мојата. Само уште еднаш се насмевнува, свртен кон прозорецот и истрпнува, се предава. Од раце ми избегува детето. Јас излегувам од собата, ги кршам прстите, а пред мене е сè темница. Како во некој плот се удирам во темницата. И не гледам ништо. Не ги гледам ни жените што ме прашувале зошто пиштам. Само сум трчала низ гумното, а тие трчале по мене и ме прашувале: што е, што ти е, а јас само сум трчала. Не ги слушам, не ги гледам. И така беше сум паднала, сум се изгубила. На голи катови, во гумното. Едно време се повратив, ме повратиле жените. Ме натурале со вода и ме повратиле. Ме носат назад кај Здравко. Тој молчи. А колку убави зборови ми кажуваше: Мајко, мајче, ова било, она било. Како уста сега се затвори, како уста негова заборави веќе да зборува. Е, добро, не плачам повеќе. Ама солзата ме плакне кај што ме боли. На болачето. Јон Мирче зборува, прашува и кажува. Сака се да раскаже и се претекнува со ноќта. Сака да го прелаже утрото. Вели: - „Жална мајка и на мртво дете се радува“, велеше Лазор Ночески и му кажавме на босот: вака и вака: Ол'рајт штом е така - одете, ни вели, оти многу не сакаше дека не му забушававме, ама патот не е одовде донде, преку широка вода оди патот, ни вели, како ние да не сме го врвеле, ама не бре, кој може да не запре, кога ќе те удри улавата мисла, полоша е од стечена суводолица и не гледа кај врви, што ќе откорне, што ќе забере, а босот уште ни вели, вратете се ако нешто не е о кеј, пак вратете се, ама од едно уво влегува, од друго излегува, копнеж е тоа, еј, кај стои снег на летно сонце, а и нам не ни се стои оти таму никој на ништо не ти завидува, ни на куќа, ни на обушје, ни на облека, и си ги собираме пљачките, покупките, трчаме да фатиме брод, а тој - дандара мандара: ако се премислите, работата ќе ве чека, вашата работа вас ќе ве чека, нашата работа секаде нас не чека, си мислиме, а душата ни лета кон Македонија, кон планината, кон шумата, како оди јагленот, уште шумата ми се гледа в очи, од некои повисоки дрвја не можам да клепнам со очиве, не можам да ги затворам, а и сонот ми беше лабав таму, во Америка, да не стекла пак реката, да не ги откорна овошките или само алето, е, во Америка алињата им се дома, среде куќа, е па водата нема узда, не се запира со прачка и со викање, а да ја видиш онаа вода што се оди со денови, еднаш ни рекоа денеска морето ќе игра, а кога игра морето, не играјте вие и кога зеде да рипа, да станува и да седнува, леле мајко, потплашена кобила, фучи и се пресега преку бродот и го прескока и го врти ко пергил, ко шупливо оревче, далги ко куќи, ко ридови, небото го досегаат и тогаш многу повраќавме на бродот, ете, си велиме, наспроти глава ни било трчањето, ама враќање нема, гледаш само вода и сонце, сонце над водата, сонце во водата, ѕвезди над нас и ѕвезди под нас, мислиш си залидал некаде во небесата, меѓу секавиците што се палат, а во Америка не палат кандила како кај нас: со газија и со жарче, таму огнот го водат по некои телови, и не се гасне со дување, дувај си ти, ако немаш работа, и залидани сме, ти велам, некаде, којзнае каде, меѓу облаците, значи, облак ни го однесе алето, Уља и Велика како врзуваат крај со крајот, Горица сега да ме види не ќе знае што род сме и сигурно ќе бега од мене, улав живот, ебати животот наш, да не се делевме заради мене може поарно ќе живееја, ама човек не треба во ништо да верува и најубаво му е на оној во ништо што не верува, во ништо што не се надева, барем него ништо не може да го изненади... Вели: „Сиромавиот никаде нема роднини“, велеше Лазор Ночески и стана што стана на бродот, а бродот не го пуштаат одоздола, од кај нас, имало војска, имало војни, а таму ни рекоа дека се е ослободено, сега мораме да вртиме околнаокол, откај Црно Море, откај Бугарија, прпа, прпа, допаткавме во Бугарија, ама немаме пасоши, свиденија, никакво книже, оти ние знаеме дека ќе влеземе во слободна Македонија и дека не ни треба ништо и кој ќе те претресува во слободна земја и ги фрливме пасошите од бродот во морето, ура, викаме, скокаме на бродот и ги фрламе пасошите во водата, радост голема, човек во радоста поулавува и пасошите летаат во водата, а улема риби се збираат околу пасошите, цели јата риби ги тргаат наваму натаму, небаре ги читаат, бати пасошите нели Македонија е слободна, а народот со лева рака се крсти и се чуди што ни стана, да не се јавило некое непознато беснило што не скокотка и не тера на смеење, ама од Македонија еден излегол, а цел свет дошол на тепање, што не се тепаат кај нив, ама на туѓо гумно и на туѓ газ не боли толку многу, и така радоста ни беше пуста, се враќаме преку туѓа земја, првин во Варна: војска, војска нè опколува и еден по еден нè пушта низ страга, ко овци на молзење, не гледа во облеката, во ликата, ни бара пасоши, ние кажуваме дека ги исфрливме пасошите, од радост и од глупост ги исфрливме, велиме, тие нè редат под стража, шестмина, колку што бевме од Македонија, не затвораат во пристаништето и нè сослушуваат, нè прашуваат кој нè испраќа во Бугарија, дали Турција или Англија, ние кажуваме дека идиме од Америка, се чудиме зошто треба некој да нè испраќа, па еден ни ја обелува: вие сте шпиуни, вели, аман, бре господине, какви шпиуни, ние сме сиромашни луѓе, не знаеме да бидеме шпиуни, сите ќе одите на стрелање, велат, ако не признаете, велат, сите до еден ќе ве стреламе, велат и грмотрн им излегува од очите, ете сега, море бургија, не знае-ме што да признаеме, тропаат тие, пампара - пумпара, шикли во чибук, а ги гледаш и тие - сиромаштија, ама не си ја гледаат својата, туѓата ги плаши, ние сме биле шпиуни и од нас ќе им пропадне државата, копуци... Вели: „За криви колца не треба прав пат“, велеше Лазор Ночески и ние, седевме ден-два, ебали го, може и повеќе да седевме во Варна и после не собраа меѓу пушки со штикови и не водат на воз, а Стеван Докуз уште пред вагонот почна да кука, спомнува жена, деца, куќа, јас го тргам за ракав, да молчи оти со кукањето може да помислат дека вистина нешто криеме и за која странска сила го криеме, и Стеван Докуз ќе се штрекне на тоа, ама пак ќе заборави и пак ќе закука и јас ќе го држам за рака, ќе го шибам в слабина, ќе го штипам и тој пак ќе замолчи и нè товараат во еден вагон за добиток ли, за пошта ли, за жито ли, нè пикнаа во вагонот, нè настегаа в шише и ајде за Софија, таму ќе ни судат и така нè засурмуваат во вагонот небаре добиток за продавање и клан, клун, клан, клун, лазаме за Софија, пооди, пооди - запри, па пак тргни, а ништо не гледам, имаше само една дупка ко отворче одозгора, над нас и не знаеш кога се стемнило, а си заборавил кога било дења, денот и ноќта си ги смешале нозете, ги избришале границите и не знаеме дали сме поблиску до денот или до ноќта, само некогаш ќе подотвори некој, ќе ти остави кофа со вода и по едно лепче - камче за да ти ги скрши забите и пак ќе ја тргне вратата, ќе го штракне лостот, штрангата, а ние ќе го топиме лебот во водата и ќе го вртиме со устата за да можеш да го поттурнеш со јазикот и одиме така - клан, клун, клан, клун, и душата си ја стегаме во носот, тука ти се дели од телото, тука ти се враќа назад, оти лепчето ти тежи ко плитар во мевот, а водата шмркни ја и измочај ја во едно ќоше, наалкавме една цепнатинка во ќошето и - тука за да не смрди многу во вагонот, ама пак остануваше по нешто за да смрди, да те штипе за ноздринки и за очи и така преткаме ко глувци во сламата, се чешаме од болвите, ебати печалбата наша, ми жеже, вели Стеван Докуз, овдека вака, под гушава, и бара вода, ја тркала кофата, клоца низ вагонот, па ќе го удри некого, а ние ќе го фатиме Стевана в гуша, ќе се давиме, ќе го седнуваме, а возот само си пуфка, си штрака на шините, и од тоа не се слуша многу нашето викање, грми, не чувме и кога грмнало небото и туку - удри еден дожд на вагонот, штрака, така, така, така, како да работи машина за шиење, ако си чул, ама кај ќе чуеш, кај нас се шие на рака, колва озгора дождот, и почна да претечува од тоа отворчето одозгора, почна да капе, да навева, и ние се креваме замелушени, ги креваме главите, зинуваме со устите и чекаме водата да ни капе на јазикот, се поттурнуваме така подзинати нагоре, ко штркови во седело, а дождот си шие одозгора си колва и нè понакрева, нè наживнува, ама после не се легнува во сламата, сламата се раскваси и сите болви наскокаа на нас, ни се пикаат под пазуви, под гуша, под ногавици, и боцкаат, дупат, ти ја пијат крвта, тоа што останало од крвта, колку едно песочно браздиче, и така паткаме, два дена и две ноќи паткаме, а може помалку, не знам... Вели: „Нам, на селаните, среќата ни е променлива, а несреќата постојана", велеше Лазор Ночески и запре возот, штракнаа катанците, штрангите, се отвори вагонот и се рашири некоја светлина што се турна во вагонот што се бувна во нас и што после тргна по нас, и нè загледува така-гурелави, со пострупени клепки и усти, потечени под очите, со потргнати образи, обесени, разбушавени и со сламки, со осилки во косата, со кучешки болви; нè тераат војници, небаре метилави овци, пропрснати и со подмакани слабини, ни тропаат коските, војникот што ни отвора се фаќа за носот и повраќа, некој снебивлив и кревок човек, ние одиме и смрдиме, ни смрдат алиштата, ни смрди и дишењето, душата, одиме меѓу пушки и штикови в затвор, а таму - пак сослушувања, нови премрежиња, кај ви се пасошите, ни велат, ги фрливме в море, велиме, од страв да не бидат откриени, велат, не од страв, туку од радост, велиме, не можеш со ѕидон да се разбереш, ние кажуваме едно, тие прашуваат друго и ништо не помага, не осудуваат на смрт со стрелање, мене, Стевана Докуз, Илија Јованов, Добри Закоски, Јоше Богески и Силета Плевнеш, Стеван се тресе, го собира срцето ко полжав роговите и олкави солзи му се тркалаат по образите, му паѓаат в уста, а тој само шмрка и ги подголтнува и идат две војничиња со муцки од глушец и со ситни очи како топуски и ни собираат се што имаваме купено: чевли, шапки, палта, панталони, обетки и прстени за жените, џепни сатови, пари, сè, еден зема, другиот ги собира на една мушама, ги подврзаа плачките и ни даваат белешка, што зеле, ја подврзуваат мушамата со крајовите, ја креваат и си заминуваат, отиде печалбата наша и седиме, никој не заспива, од утре ќе имаме напретек време за спиење, уште една ноќ живот, си светкаме со очите и прашуваме кој го фрли прв пасошот, сите почнавме први, вели Силе Плевнеш и едната рака си ја потклава под главата, си прави визглавје, сака да спие, и така ќе се умира, вели, барем наспијан да умрам, далечен е патот до небото, треба одморена да ја пуштиш душата, а јас ништо не сакам, вели Стеван Докуз, само да се најадам, до гуша да се наѕидам и пак почнува да цимолка и да си ги голта солзите, искрен е Стеван Докуз и во плачењето и во јадењето, никогаш не му било доста јадење, ламја е Стеван Докуз, машина, чапја, коза пропрсната, е, што да правам кога мислата само на тоа ме тера, вели, ќе се сетам на шумата наша и пред секое заспивање си мислам колку би било добро и шумата да се јаде, да можеш ко коза да ѝ влезеш, од Зајгазица, или од Чучка, или од уште подолу, од Задмартинец и да фатиш да си кубиш, да си брстиш, со ред, стрижи, кастри, наполни го мевот, напиј се вода и легни си под некоја најширока бука што ќе те павка и ќе те брани од мувите и од сонцето, а кога ќе огладнеш пак стани, и пак брсти, стрижи, мели ко гасеница, а кога ќе излезеш на горниот крај од планината, долу веќе нова шума пролистала, млада младица, кревка, марула, други ластари се подале и ти само се преместуваш и пак јадеш, само по една широка бука за сенка си оставаш, и јас не сакам така да мислам, вели Стеван Докуз ама нешто ме тера, којзнае во која длабина е скриено тоа што ме тера, дали некаде во мевот, или уште подалеку и подлабоко, а јадењето не е еднаш и не е за еднаш, кога би можело да се најадеш само еднаш и тоа цел живот да ти држи, сто години да не мислиш за јадење, само си работиш, ама зошто да работиш тогаш, си мислам, што ќе правиш со сработеното, ќе се чешаш, ќе се чешлаш, и зошто ќе ти служи устата, зар само за да ја поганиш, и таа треба со нешто да се подмачкува, да се проветрува, ќе ти скапат забите од неџвакање, од неработа, ќе ти фати пајажина, вели Стеван Докуз и џвака некое чкорче, го толчи, го цеди, а јадењето никогаш не му се познава, никаде да му се види јадењето, дали нешто во него му го јадеше, дали за два-тројца јадеше или му го земаше некој црвец, некој скриен молец во него или некоја друга заседната болест, баму ја, седиме така во темницата и се плачеме, сакаме да го подзапреме времето, да се оддалечиме од смртта што нè чека, јас веќе си ја гледам мршата како ја раскопуваат дождови, како скапувам и се смалувам, се гледам пред себеси така, како своја слика да држам в рака, само Силе Плевнеш грчи во ќошот, бичи некои глуждови трупци, ама времето кој го запрел досега, го запирале царови, кралови, тепачи, арамии, врачари и јаки луѓе и никој не останал со него и како што седам така, оп - се обзорува, некоја бесшумна светлинка ни влегува на прсти во собата и со светлината влегуваат и војници, оф мори мајко, ајде, вика старшијата, Силе Плевнеш уште грчи и старшијата го клоцнува в слабина и овој рипнува, си ги брише слинките околу устата, сакате поп да ве исповеда, јас не сакам, вели Силе Плевнеш, и без поп господ ќе дознае за нас, знае тој дека на правина не земате на душа и после нè поредуваат во дворот пред затворот, а Стеван Докуз пак приплакува, ги покрива очите, што ќе му правиш: тој ти е другар во несреќата, „пријателот ти е роднина кого самиот си го одбираш“ велеше Лазор Ночески, а војниците чекаат со пушки пред нас и ете го дојде тој, офицерот, се тетерави и уште оддалеку мириса на ракија, барем сега можете да кажете чии шпиуни сте, вели, не оставајте и товар на душата дури ќе го барате патот кон небото, кога ќе ја качувате кон господа душата, вели, на правина не земате на душа, велиме ние едно задруго, прескакулица ни одат зборовите, ние сме сиромашни луѓе, печалбари, ебати небото и ебати господот, сичките сте од Македонија, сите, викаме, сичките, по зборот сте оттаму, вели, и моите родители се оттаму, ама вие немате пашапорти, верувајте ни, господине, ние сме селани и не знаеме да лажеме, јас ви верувам, ама другите не веруваат, вели офицерот, моли господине, велиме ние, прави еден голем манастир, тој ја фатил главата и со дланката ја потпира под брадата, се мисли, се двоуми, па потоа се враќа назад, ние чекаме, си шепотиме молби и молитви до господа, белки има господ, вели Стеван Докуз, имаше еден безбожник којшто призна дека кога му било најтешко, пак, на небото му се помолил, пак верувал дека нема господ, ама друг и немало до него и устата сама му се отворила да го моли господ, оти тогаш може да ти помогне само тоа што не е до тебе, тоа што не го гледаш, што не го познаваш, што не си го сретнал, господ мора да е и овдека и онаму, вели Илија Јованов, господ мора да е насекаде и затоа не можеме да го видиме и тогаш пак го гледаме офицерот, се враќа: дали сте биле војници, прашува, не, не сме биле, кажуваме, е отсега ќе бидете, вели, смртната казна ви ја заменувам со казна на прва борбена линија, вели, ќе потпишете дека доброволно се јавувате, ќе потпишеме, велиме, како не ќе потпишеме, таму барем може и да преживеете, вели, е ти благодариме, господине, велиме ти отсега си ни господ, велиме, и одиме му ги бацуваме рацете, колената, чизмите, не бацувајте ме мене, туку потпишете овдека, ни вели, имате штастие, имаме, велиме, и среќа и штастие имаме, сигурно дека е пијан, си мислиме и не одведоа во некоја касарна, ни дадоа алишта и плачките ни ги вратија, после пак ни ги зедоа, ама тогаш ни ги вратија, само парите не ги вратија, пари не ви требаат, велат, оти одиме на фронт кон Турција или во Македонија. Вели: „Трагата на ѓаволот не му ја гледаш и пак по неа одиш“, велеше Лазор Ночески и тогаш се сетив дека кај нас е центарот на светот и дека токму над нас седи господ и оттука управува со сè што е на земјата, а тоа го дознав уште на одење во Америка, оти колку повеќе се оддалечував од селото, толку повеќе се оддалечував од центарот на светот, дека секој чекор ме носи подалеку од господа, понакрај од земјата: кон работ нејзин, кон нејзината провалија и си мислев дека ако појдам уште потаму, ќе паднам и ќе паѓам, само ќе паѓам и никаде не ќе запрам, не ќе се задржам, така после и Бугарите нè држеа понастрана, првин ни дадоа да подработуваме околу казаните нивни, околу јадењата и Стеван Докуз стана поразговорлив, почна и тој да арчи зборови: ами судбина, Мирче, ќе ми рече, така ни било пишано, а јас ќе му одговорам: да му се мочам во писалката на тој што напиша така и Стеван ќе ја сврти главата и ќе земе да трупи дрва и да дроби компири и ќе џвака нешто - што било - ќе прежива со устата, оти тој кога сака и колку сака може да огладне, колку што сака не може само да се најаде, гладот, ко кучка му стои на желудникот, во дупнато решето водата николку не стои, еднаш, за една иста коска се фатиле со едно куче и се наттргуваат, си ја отимаат коската, се дават, крв им тече од ноктите и од забите, на Стевана ко вода му се нишаат забите, не знам кај беше ова и не знам кога беше, јас мислев во цвеќе ќе ја најдеме Македонија, а таа во казан клаена и сите ѓаволи играат околу неа, ќе ја посееш жито, а кукавици ќе ти никнат и после нè кладоа да вежбаме војнички работи, фронтот е како кај Бигла, а ние како кај Зајгазица во ливадите вежбаме: напред, назад, клекни, легни, а командирот. некој добар, Благоев го викаа: А така, момчета, вели и појди кај едни, појди кај други, нè куражи и благодарја ви на учението, ни вели и ние: покорно благодарим, ќе му одречеме, а шумата свети, мислиш сонцето заборавило да зајде, да се тргне од неа, а сонце нема, небото на твоите рамена се потпира и тука учевме сè што си има една држава за да напаѓа и војната си тера и првин се бориме со Грците и со Англичаните и дење-ноќе во окопи, со цела спрема и не смееш да заспиеш, оти ако те најдат заспан, ќе те врзат на сонце, ако е сонце, ако не е дожд, и така ќе скапуваш, ќе те дупат муви и горештината и ќе скапуваш, да не можеш да се мрднеш, и во Серес им ги турнавме куќите за да правиме окопи, и земјата е секаде празна, народот бега, а окопите ни беа покрај пругата, оти полето беше под вода, а почна и маларија, трески големи и секое утро врви човек и ти дава кинин во окопите и ние го пиеме ко ракија, а горчи, леле мајко, и ти даваат некој пченкарен леб, може човек да отепаш со лебот и некогаш ќе сварат грав, ама грав нема, само неколку зрна се бркаат во казанот, и не можат да се сретнат, да се видат и еден ден се појави полковиот командир, на еден бел коњ, коњот игра, не гази на земјата, беше бил заробен од Англичаните, и кога дојде му даде команда на ротниот командир и на другите офицери да се тргнат подалеку од војниците, и тие сите се тргнаа на едно двеста чекори, и полковиот командир не прашува кој каква мака има, или некоја поплака да има, и излезе еден, Ристе се викаше, а тој, пак, сето време само главата навалена и само зачуден, и со никого ни а ни бе, и мајката, си мислиме, на толку молчење, сега најде да зборува, а тој ти имал мака, полкот негов ја збркал работата, а го окривиле и Ристета и го осудиле седум години затвор да лежи по завршувањето на војната, и Ристета цела недела пред тоа го учел еден адвокат од Скопје како да се пожали, го вежбал за докладот, како да се претстави и како да се поплаче и Ристе станува, јас бев часовој, вели, кога стана тоа, а имам и часовник добиено за храброст, ама јас не бев таму, кај што стана колењето и му кажува сè како што било, и полковиот му рече освобождавам те од обвинението, откако го ислуша, за петнаесет дена ќе добиеш и решение, и Ристе се тргна, отпоздрави и се тргна, и одат после други, и којзнае што ме дупна и мене, и јас ќе одам ќе прашам, што ќе стане со Македонија, велам, Македонија е долга и широка, ми вели полковиот, и за Македонија одговор сега нема, одговорот е во вас, во сичките нас, благодарам, му велам, коњите се тепаат, а магарето го јаде ќотекот, покорно благодарја, велам, и как се казваш, Мирче Мегленов, и ме запиша, мајчето негово, и после ротниот секаде мене ме праќа: во извидници, кај што студи, кај што е калливо, кај што главата ти е пред куршум, и еднаш со Стевана нè пратија кај окопите англиски, да извидиме кај се, да наслушаме што зборуваат, и ние одиме и врзуваме колчиња, за да ни веруваат, ама со нас имаше и еден Бугарин, ни го присливија, како нивни човек, ама тој страшлив, идеше до некаде и застана, јас, вели, не можам повеќе, не сакам со секој да се борам, вели, да не сакаш и душманот да ти го одбираме, велиме ние и одиме, го помоливме да иди и заминавме, а тој остана во нивјето, во калта и ние наближавме до теловите, до окопите, и слушаме зборување, ама ништо не разбираме, ни бегаат зборовите покрај уши, не знаеме дали се англиски или грчки, и се враќаме пак назад, по истата трага со лазење и го наоѓаме Бугаринот кај што го оставивме, можевме и да го отепаме, ама ај, си велиш човек е, може тој ќе те носи ако те ранат, и што да правиме сега со тебе, му велиме, што ќе кажеме за тебе, а тој - вие сте ми мајка, вие - татко, ако ме кажете, ќе ме стрелаат и нè моли, ни ја пика главата под колена, се митка ко живинче, се уплашив, вели, ама да не кажеш ти, му велиме, не, вели, уплашениот е секогаш уплашен, ме фати голем страв, вели, ме сопна и не можев да се помрднам, и го целива ножот, се колне и после фативме двајца Грци и тие ни кажаа дека ќе нè удрат два полка, еден грчки и еден англиски, и ноќта зедовме наоколу сè миниравме, ископај чиневме дупка и наполни ја со дробен камен, со чакал, и среде камењата ќе врзиме по пет бомби во китка, со тел, сите дупки ги врзавме со една жица и кога наближија војниците, ги дрпнавме мините, и само коси, цело поле трешти, небото се тресе, мислиш на тебе ќе падне и се слуша само едно долго виење, еееее, јачи и плаче, ко мало детуле, и војниците како што одат и како што гинат само ау, ау, ау, викаат и едни паѓаат, а други се меткаат наваму и натаму, не знаат кај одат, чакалот им влегол в очи и ослепени се, и од двата полка само осумдесет души не загинаа, и тогаш собув еден мртов Англичанец, ама старшијата ми ги виде чевлите на нозе и оди кај оди ќе ми се испули во чевлите, ништо нема загубено, а бара, и кај ги најде, бре, ботушите што ми ги купи башта ми, вели, зар татко ти е Англичанец, му велам, и тој одвај дочека да го налутам, нема арамии кога сите крадат и почна да ме тепа, преку нос, преку очи, и мене светкавици ми играат и после многу ми се стемна и го гледам како дрво удрено од ровја, црно и го фаќам в гуша и го стегам колку што можам, а тој само потклекнува и кркори, небаре да брбори во вирче вода, пушта шапки и очите му излегуваат надвор, ко откатени ореви, бамуја, и потоа памтам само дека ме удри нешто по глава, и ми скрцка нешто во главата, мислиш некој џам ти се скрши во главата и после, кога се освестив се видов бос, ми ги собуле чевлите и чевлите ги видов на нозете од старшијата, оти после многу денови ме тепаше, ќе ме потепа, потепа, и ќе си фати настрана, и ќе се погледнува во чевлите, во ботушите, ќе се кочопери, ко петел на буниште, ама нема веќе што да ми земе, може само животот или калта од под ноктиве да ми ги земе, и сега еве се дотркалав и до ножот од брат ми... - Брат, небрат, тебе ти се падна, му велам. - Кај ќе ме водиш, ми вели Мирче. - Во заробеништво, му велам. - Ебати војната, вели Мирче, ебати војната во која брат со брат се заробува. - Е така е кога не знаеш за кого се бориш, му велам. - А ти знаеш, ми вели. - Јас да знаев, не ќе те заробев тебе, велам и го прегрнувам. Меѓу нас влегува денот и почнува да не отчипчува, да не одделува. – Е па да одиме, ми вели Мирче, еве веќе се разденува. Јас ги тргам рацете од неговите рамена, се премислувам. - Бегај, му велам. - Кај да бегам, ми вели Мирче. - Назад, велам, кај твоите. - - Тие не се мои, вели, како и овие што не се твои. Терај си ја работата, вели, кај нас мнозина се предаваат од глад. А во заробеништво може и повеќе да даваат за јадење, вели. - Е, тогаш, ајде, брате Мирче, велам. - Е, ајде, брате Јоне, ми вели. - Нашите патишта повеќе водат кон небото, велам, отколку кон кој било крај на земјата. И наместо отсуство, капетан Мирковиќ ме кладе нешто ко посилник, ко куриер, ама повеќе за храна. Велика Во време вршење, грмна од ведро небо... Вршиме кој со што нашол: некои ги чукаат снопчињата, некои пак спрегнале крава со магаре. А магарето колку може да згази, кога копитата му се ко излижани стопариња. Ама ќе се мачиш. Ќе вртиш цел ден околу стежерот, ќе цапаш низ насадените снопје дури да го истресиш зрното, да ја изџвакаш сламата. И сега те плаши грмењето одозгора. И ластовиците оти ниско летаат и насилените муви и болви што те касаат поулавено. А те плаши и сонцето кога е големо и кога припекува. И тоа може да истера на дожд. И дождот така, ненадејно, може да ти се мочне во вравот. Да ти се плукне на лебот што си го собирал во најсилна горештина. Кога се топи и железото. А сонцето си стои на средина од небото, не се помрднува. Само те толчи со петицата. И тоа врши. Ти работиш и само си ја бараш сенката, а сенка никаде нема. Секаде сенката е подгазена, потфатена. Мислиш оставен си некаде сам на земјата што подзинува за вода. Вода брижди само од главата твоја, ти влегува в очи и те штипе, те нагризува. Се цедиш ко јажица извадена од топило. И само се обѕрнуваш кон стомнето. Ама и водата од стомнето ти ја пие сонцето. Си ја делиш со него. И кога грмна од ведро небо, луѓето подзапреа. Некои велат дека лешниците ќе бидат шупливи, други - дека ќе имаме длабока зима. Ете го, оздола, Доксим Тренчески и оди по гумната, по вравовите и раскажува: - Чув, вели Доксим Тренчески, дека војниците умирале ко риби во пресушена река. Сето било поснопица, вели, небаре изгазено жито од град и од ветар. Ќе се руши фронтот, вели, нема веќе кој да се бори. Улерата си ја зела косата и си коси војници. Сите се заедно, а никој никого не знае, митокос, вели. И ние, со вилите в раце, истрчуваме од вравовите, од гумната, како што трчаше Давиде Недолетниот кога ќе му избегаше подалеку умот. Тогаш тој везден трчаше за да го фати, да си го врати. Вејкрпа, ветроган. А трчаше како да носи радосна вест. Ќе види некое пиле да го прелетува и тој ќе рипне, ко потполошка потплашена, и ќе трча по пилето. Пилето над него, тој под пилето ќе трча. Ќе се пресега нагоре кон пилето, кон празното. И ќе се сопка на грутки, на длапки, ќе паѓа и ќе станува, дури не му се испразни душата в уста. Некогаш трчаше и по воловите што ќе ги дупнеше штрколот. Тие ќе ги креваат опашките, а тој ќе ги крева рацете. А трчаше и покрај река, како да сакаше и реката да ја завтаса. Да ѝ го најде челото и да ја измине. Може и во неа да го гледаше умот свој кој, секој ден, во непознати места му се преместува. Кај се најде толку ум во него, господе! Лазор Ночески велеше дека само од многу ум луѓето се збудалуваат. Кога на големиот ум ќе му стане тесно во главата. Ама ние сигурно не трчавме од многу ум, туку од малку. Или нè префати нешто од Давидета Недолетниот! Од неговата желност да се трча по сè што лета, што бега, што тече и што не може да се задржи. Се собираме и се џариме, побелени во лицата. Обружани со плева на косата, на веѓите, на носот, на алиштата. Сите зборуваме за лекови против болести што напаѓаат отсекаде. И што можат да траат со месеци, со години. Веќе никој не го споменува катранот и лукот, варта и тревјето. Селото веќе баздеше од преџвакани лукови, труеше, корнеше. Устите ни горчат и од планински чајови. Издишката ни станала бела, како слана, како пепел. И така и куќите: ту ни поцрнуваат, ту ни побелуваат. Ќе донесе Доксим Тренчески катран и ние ќе ги измачкаме вратите, добиците, а кога ќе видиме дека катранот не помага, почнуваме да се варосуваме. Гаснеме вар во дупки, во котли, во корита, во копанки и варосуваме сè: и собите и вратите и праговите. Некои ги варосуваат и покривите од куќите и гумната и плотовите и мовчињата на реката, на јазовите. После правиме амајлии за на гуша. Збираме од трњето волна и ќе усучиме конче за околу вратот. За амајлиите. И што не зашиваме во тие амајлии? Козина од мечка, мечка страв - мене не страв, нокте од штрк, корупка од желка, пепел од дрен. И, жените, наопаку ги препашуваме скутините, наопаку ги врзуваме шамиите. И сè наопаку пак ни излегува. Болеста силна, ништо не ја запира. Си зема луѓе, си го плеви народот, го треби. Кај ќе го досегне, го ништи, не пребира. Маса Кулумоска вели дека за голема болест, треба уште поголема смрдеа. Нешто што ќе се извиши над куќите, што ќе помине низ сите јалици, и што ќе заврти и околу селото. Набројуваат луѓето запалени треви, крпи, измети, и везени лути пиперки. Некој спомна дека некогаш пред илјада години за таква болест гореле живи кучиња. Никаква болест не можела да опстои среде смрдеата од запалени кучиња. И луѓето рекоа: да се обидеме и така. Утрото, од рани зори почнаа да збираат кучиња. Ама јас уште вечерта го навабив Чако да го врзам, да го скријам. Капинка ме прашува зошто го врзувам, кај ќе го водам, а јас ѝ давам ишарети да молчи. И сега и утре да молчи и кажувам и да молчи се дури не помине луњата. Таа си го собира вратот, се истава наназад и јас го поведувам кучето. Одиме криенка надолу. Го одведов во воденицата Јакимова. Го врзав оздола за една перка од колцето. Кај што истекува водата. Воденицата сега беше пуста, сета јавната од мувла и од пајажини. Никој веќе не влегуваше таму, никој не мелеше. Го врзувам Чако, а тоа само трепка и ме гледа зачудено. Потоа клекнува и со десната нога се чеша зад увото. Замавнува со главата под слабините и коњски муви и болви тепа со муцката. Така и не ме виде кога излегов, кога го оставив. Утрото идат и кај мене луѓето. Мажи, дербедари, одат по куќите, ги фаќаат кучињата. Ги врзуваат, ги одврзуваат и ги носат на сретсело. Влегуваат и во гумното наше и прашуваат за Чако, за кучето. - Не знам кај скршило глава, велам, уште од вчера го нема. А може да го убил некој, велам, денес и човекот се убива ко куче, а не куче некој ќе гледа. Луѓето си мрдаат со главите, се вртат: „На Чако, на!“ Го вабат, наѕираат во тремот, во пондилата, под тезгерето. Го нема. – Ќе најдете други, им велам на луѓето, зар малку кучиња има низ селово. На сретсело веќе носат трески. Носат и цепеници, трупци, пењушки, сакови и слама. И прават клада, прават висок оган. Кучињата ги водат и ги врзуваат за сливите Ѓенески. Како ќе доведат куче, Доксим Тренчески ќе викне: – Онаму врзете го, вели, за сливине врзете го. Дури да се разгори огнот, вели, и буричка во огнот, го сили, го осилува. Сите се збираме околу огнот и примижуваме. Кучињата се чудат од под сливите Генески. Гледаат кон нас и се чудат. Некои грчат, ги катат забите и ко со прачки удираат со опашките на земјата, некои само мрзливо прилајуваат, ама и во лаењето се чудат. И кучињата се како луѓето, па и тие сакаат да прашаат: што им стана на луѓево, пред олкаво сонце да палат оган? А и кој не ќе се праша. Се стои ли крај оган среде толку улава горештина? А се чекаше ова. Се чекаше откако почнаа да ни се јавуваат некои привиденија. Секој ден, секоја ноќ, ќе ни се присени нешто. Од говедската гробница се јави мукање и 'ржење на пцовисаните говеда и коњи... Под Општината Мицева пак залелека крвта на закланите луѓе. Една стара кокошка беше искракала со човечи глас. Некоја кукавица, во кукањето, проговорила. Нешто беше рекла, некоја неразбирлива клетва, како „чума да ве удри, да ве откорне“, ама неразбирливо. Давиде Недолетниот видел риба што изрипала од реката и полетала кон небото. Во гумното Вендиоско житото се чукало на земја, и само се веело. Се отсејувало. Маса Ќулумоска кажуваше дека сама ѝ ги избришала солзите на Богородица од иконата на камарчето. Ја одврзала шамијата од глава и ѝ ги избришала солзите. Јас со свои уши чув како, на без вода, меле воденицата Јакимова. Го врзав Чако и колку да ја изминам воденицата, чув како тропа. Вртат камењата, меле. Вода нема, а камењата штракаат. Кога се приповратив камењата, со завлекување, запреа. Како тогаш да секна јазот. Повторно наѕрев кај кучето, а тоа уште се поштеше од коњските муви, се требеше од болви. Пламенот крцка, се искачува уште понагоре и ја подзема кармата дрва. Давиде Недолетниот ги крева рацете и како коледар скока околу огнот. Ќе полета со чадот. Доксим Тренчески се поистава од огнот и само прифрла дрва. Некои ги развалуваат и плотовите и ги фрлаат на огнот. Огнот ги усукува чадот и пламенот и папоти. Папоти и ги подзема дрвата. Како кога гладен човек позема залаци леб. - Намачкајте ги кучињата со катран, вели Доксим Тренчески, и фрлајте ги! - Да ги убиеме, вели Јоше Свирачот, гревота е живи да горат. - Треба живи да горат, вели Маса Ќулумоска, може во нивниот живот е и животот на болеста... - Господе, велам јас, дали огнот ќе не изгори, дали сонцето или болеста, велам. - Да не требаше да жалам, вели Јоше Свирачот, ќе ја земев гајдата и дење-ноќе ќе свирев. Така ќе ја залажев болеста, вели, ќе ѝ ги затворев очите да не може никого да види, никому да му се доближи. Ќе ја успиев, вели. - Ќе те успие таа тебе, велат жените, со јазикот надвор ќе те успие. Наопаку ќе те насмее, Јоше, велат жените, и со свртени белки ќе те успие. - Море, ба и коренот, вели Јоше Свирачот, пред гајдата моја нема сила што ќе издржи, што ќе додржи. Ама морам да молчам, да траам, вели. - Којзнае кај се крие болеста, вели Уља, јатрва ми, којзнае кого го уми сега, и кого го демне сега. - Може да ти е и пришиена во ракавите, во предниците, вели Маса Ќулумоска, или да ти е притаена под шамијата, во косата, и ти се пресмева. Огнот се разгорува, кладата веќе потклекнува. ¥ крцкаат, ѝ клецаат колената. И се наоколу се усвитува: и куќите и дрвјата и воздухот. Господе мили, па воздухот е толку усвитен што ти се чини дека ќе почне да паѓа како запалена пуза, како саѓи. Ќе се урне на нас, ќе не запрета. Гледаме: се примрежува, се превиткува и паѓа. Ни паѓа на главите, ни испаѓа од устите и ние дишеме премалено, со починување. Кучињата гледаат, копаат земја и ги пикаат главите во дупките. Се ладат. Кутри кучиња, што дочекаа! А со нив сè си делел, и јадењето си го делел. Колкупати само погледите во исто време ви се среќавале на лебот. Ти тргаш на едната страна, а тоа трга на другата. Делите. И после те лизнува со јазикот на раката. Ти бацува рака, што се вели, и со предните нозе ти се качува во скутот. И од радост само врти со опашката. Небаре косач со коса што врти. Сега тука се сите. Само Чако не е тука. Тука е и она од Шарковци што не пушташе ни волк, ни лисица да се добере до селото. Двапати го продаваа и пак се враќаше дома. Од преку седум села се враќаше. Тука е и она, од Вендиовци, што разбира повеќе од човек. Знае до кај зафаќа гумното нивно, иако гумното е одградено. Знае и зад куќи до каде е нивно. Знае кој присад, која јаболкница е нивна, и знае сè околу куќата што е нивно. И оди, пречекори преку тоа, оди, земи нешто, ако ти држи. Ќе ти скокне на градите, ќе те кутне и така ќе те држи. Не те пушта дури не дојде Дуко да го искара. Тука е и загарот од Андрета Шапандрикот, кој може и дома, под трпеза, да ти скорне зајак. И кога ќе почне да тера, да ти е и мило да го слушаш. Мислиш некоја жетварка пее на ридот. И никако да се умори, да згреши. Секогаш пред пушка ќе го дотера зајакот. Ако треба и три синора ќе заврти и пак пред пушка ќе го дотера. А ете, сега, и тоа ќе гори. Сега сите тие верни живинчиња, ќе горат. Така било пишано. И пишаното никој не може да го избрише. А колку само од нив им јавиле на домашните дека некој пресечен дрвар останал да лежи во планината? Со лаење и со квичење ќе јави и пак ќе се врати кај стопанот. В планина. Оф, боже, па кучињата во ниедна своја несреќа не би ги оставиле луѓето. Така јас знам, така мене ми се кажува. Кучињата веќе ги мачкаат со катран. Ги одврзуваат од сливите Ѓенески и ги водат така, избрндавени, извалкани. И едно по едно ги фрлаат во огнот. Ќе му ги потсопнат нозете и ќе го фрлат. Првин го фрлија Миничето од Маѓеровци. Тоа цвикна еднаш, и пламенот, ко со раце, го прегрна. Го потргна надолу и го склечка. И, часот, почна да чади и да присмрдува, да се топи и да го снемува. И од него црн пламен се извишува. Како црн јазик, како трудна магла. И после почнаа и другите кучиња да ги фрлаат во огнот. Со прво ќе го погалат кучето по вратот и потоа, наеднаш, ќе го фрлат. Како дабова пењушка. Колку е големо човечкото лицемерие. Некои, завали, се отимаат, се бранат, се драскаат и изненадено гледаат во луѓето. Се кострешат и немушто се молат. Ама нема место за потаму. Ќе се спрпелка во огнот, а огнот ќе му ги опрли влакната, козината, ќе го соголи и ќе му го земе здивот. Ке му ја пукне жолчката. И после гори, црцори, како да топи сало в тава. Маки нивни, неискажливи. Некои дури и солзи ќе проронат пред огнот, пред да го фрлат во огнот. Олкави вака солзи, ко петлици. И тие плачи и ние плачи. Ама нема жал, луѓето ги фрлаат, ги горат. Жалта си е жал, а маката - мака. А којзнае дали од жалта плачевме заедно со кучињата. Може да плачевме од чадот, може од усвитениот воздух да плачевме. Оти ти ги подгорува веѓите и трепките. Ти ги раси очите со паулици. А кучињата горат, господе боже, како горат кучињата! Нивните меса се топат, се залепуваат едно за друго и се собираат небаре куп смола. Згура. И една лоша смрдеа се шири наоколу: на сретсело, меѓу куќите, низ куќите, низ цело село. Па дури до полето, дури и до шумата. Ние само се поиставаме, ги затинаме устите и носовите, ги собираме очите и само кашламе, киваме. - Знаете ли дека за вакви работи, вели Мисајле Ковачот, за вакви работи во Англија беселе луѓе. Ќе ти ја наврат главата на ортома, вели, дури да речеш А. Сум чул, вели, дека таму не смееш и накриво да го погледнеш кучето. Богами, ви велам, вели. - Ама овдека не е Англија, вели Доксим Тренчески, и овдека не е како во Англија. Ако беше исто, вели, требаше и таму да има вакви несреќи. Вели и го размешува жарјето околу згурата од изгорените кучиња. - Не сме поумни од Англичаните, вели Мисајле Ковачот, тие знаат дека кучињата најмногу жалат. Нам ни е доволно да се свртиме и се да заборавиме, вели. - Има куче и куче, вели Доксим Тренчески и уште го распретува огнот. - - Има, вели Мисајле Ковачот, ама има и куче што знае да ти тажи на гробот и од жал да не јаде леб, вели, и да не пие вода. Кучето може и да пцовиса од жал за тебе, вели. Занесени со кучињата, не сетивме кога префрли денот, кога помина пладнето. Сонцето веќе е одвалено над Горна Црква, и уште зачудено гледа кон сретселото. Огнот догорува, спласнува, ама смрдеата останува во селото. Не знам уште колку ноќи, потоа, од сретселото се слушаше кучешко завивање. И ние се разбудувавме и наѕиравме кон купиштето пепел со гламносани коски. Ама таму немаше ништо. А и големиот оган ни се врза во главите. Ни се привидуваше и во сонот и во јавето. Напати ќе ни се затркала од ридон во присојон, од под млакине горе. Ќе се зададе озгора, како запалено клапче грмотрн, ќе се тркала, ќе се зголемува и ќе гледа кон селото, кон сретселото. Ќе слезе до над Мравевци и ќе застане тука, кај црквичето, ко запалена копа. Светлината ни шета по катови, по јалици, по јазови, не заслепува. Некогаш ни се јавува и небаре запален сноп пченица што се шета низ шумата, ама не ја гори. Ги прејдува сите потоци и се искачува на небото и пак слегува над селото. на сретселото. Пак ни свети. За да ги гледаме кучињата со подзинати вилици, со истечени очи меѓу згурата коски. По ова, како да се потплаши болеста и луѓето продолжија да ја собираат летината. На сите како да ни олесна и сите си велиме: имало господ, ги виде гревовите наши, се смилува и ни прости. - Ви велев јас дека смрдеата ќе ја истера болеста, вели Доксим Тренчески и пие ракија на прагот од меаната. Тогаш само ви велев, вели, а сега и гледате. Ама и тоа не траеше долго. Болеста пак се врати, пак не подбра. Којзнае дали се врати или само се приподигна од лебот, од водата, од алиштата. Се кажа, како никогаш да не се помрднала од селото. Може цело време работела и таа со нас. Може да жниела. Може да врзувала снопчиња со нас, може заедно сме вршеле во гумната. Ама сега почна поинаку да работи низ селото. Сега почна луѓе да плеви, да коси. Ќе му влезе на човекот в срце и со ладно и горешто ќе го штипе за срцето. Ќе го тресе човекот. Господ пак не заборави. Од никаде да ни се оѕвие, да ни ги сослуша молитвите. Си молчи тој, на друго место се загледал, се зафатил. Може со војските, со фронтот. Има многу души за гледање, за собирање. Пусти живот: денеска си, утре - не си! – Има уште еден лек, вели Маса Ќулумоска, уште само врапчиња, сојки и прлици може да не спасат, вели. Треба да се фатат диви пилиња, вели, и да им се плукне во клунот. Да им се предаде болеста на пилињата. Да ја однесат в гора, в зејгора, вели. И ние - ајде! Бркаме врапчиња, сојки и прлици, бараме. Се качуваме по дрвјата, клаваме скочеци од издлабени тикви. Фаќа народот пилиња. И тие пиштат, касаат, гребат со ноктите. Ни ги колваат прстите дури им ги отвораме клунчињата за да им плукнеме в уста. Борба за живот. Мнозина, тогаш, паднаа од дрвјата, мнозина си шинаа рака, нога, прст. На некои само им се истисна душата. Пилињата ги пуштаме и тие испиштуваат, засркнати од нашите плуканици. Барем да имавме поп, да се молиме заедно со него. Ама селото нема поп. За секое крштавање, венчавање, закопување, пеење вода, кревање леб, за секое причестување и за сè поп викавме од Сапотница. И за арно и за лошо. Услужуваше поп Танаско од Сапотница. Се наоѓаше. Клисарот отиде да го викне, ама се врати без него. Барал пари. Во олку матно време не се пее само за поскури. Којзнае што ќе те пресретне: куршум или болест. Ништо не е сигурно во олку матно време, му рекол на клисарот. Па после отидовме сите, цело село отиде да го моли поп Танаско. – Ти си човек од бога, му велиме, и ако ти се откажеш од нас, ќе мислиме дека и господ се откажува од нас. И сè така, некако го наговоривме. Дојде човекот. И убаво отпеа, за право. Јачи црквата, се нишаат иконите, свеќниците. Се навалува пламенчето на свеќите, како да поддувнува топол ветар од градините под црквата. Ние само се крстиме, еднозадруго се крстиме, и „господи помилуј, господи помилуј“, се молиме. Некој само за себе се моли, некој и за здрави и за болни и за умрени се моли. „Господи помилуј и амин господе!“ Попот ги допеа молитвите, се сврте кон олтарот, се прекрсти и влезе. Потоа се врати, застана пред светите врати и почна да зборува. Да кажува божји работи. – Не знам, дали стасавме на време да му се обратиме на бога, вели поп Танаско, дали го фативме последниот час за молитва, за милост, ама наша света должност е да се молиме и да се молиме. И да не се молиме само овдека, во светиов храм, вели, и не оставајте ги молитвите само за овие ѕидови од кај што не гледа синот господов и неговите апостоли. Нашата молитва треба секаде и секогаш да ни стои на устата, вели, и пред да го земеме в раце српот и пред да ја земеме в раце мотиката, плугот или секирата, вели, и пред да ручаме, и пред да вечераме, вели, и пред да си легнеме, и откако ќе се разбудиме. Секаде, луѓе Исусови, вели, и секогаш, луѓе божји. Оти господ е насекаде и господ е секогаш, вели, гледа тој. Божја работа се и војниве и болестиве, вели, а наше е да трпиме и неговите казни да ги поднесуваме послушно и понизно, како негово верно стадо. Јас не верувам дека сите луѓе се грешни, вели, ама верувам дека сите исто страдаат. Меѓу сувото и суровото е застанато, вели, и гори, гори, така било отсекогаш, така е и сега. Зад мене Неделкојца Сивеска ми се добира со устата до увото и вели: - Вистина, оној пат, го виде Неделка, вели, или така ти се сторило? - Да не исчекам ништо, ако не го видов. велам. – Е, болка ми е дека и јас не го видов, вели Неделкојца. ...Ама не очајувајте, ако непорочно го носите бога, вели попот, ако го славите Исуса, ако го спомнувате во сè што правите. Оние што ќе се покајат, вели, безгрешно ќе појдат пред бога. Ние сме мал народ, вели, и ако не можеме да се браниме со сила и со оружје, ќе се браниме само со господа. Нашата молитва ќе ни ја прочисти душата, вели, и ќе не спаси од сите красти и болести. Патот за спасение е тежок, вели, оти тој пат е еден, и најважно од сè е дека тој пат постои. Нека е господ со нас, вели, оти светот е негова творба. – А зошто сите зла му ги остава на светот, вели Дуко Вендија. - Божјите намери не се досегаат, вели поп Танаско, и се неразбирливи за простиот ум човечки. Господ им помага на сите, вели, и затоа не може да им помогне на сите... Тогаш се чу едно засркнато кашлање: кав, кав, ќув, кив, уф, црквата се оѕвива, се тресе. Се затресе и народот. Се залелеа небаре закланцана вода. Сите се вртиме, го бараме човекот што кашла. И го здогледуваме Дончета Спикоски. Се ниша човекот, се држи за градите и се ниша. Очите му солзат, носот му се замрсулавил, лицето му се зацрвенило заедно со ушите. Дури му помодрува. И само напнува. Нешто му се накрева оздола, откај петиците и го кине во градите, во грлото. Кутри Донче Спикоски, ја испушта капата од раце и само се држи за градите, се префаќа. Му залетнува некоја осилка и му се кинат некои конци под рацете. Не може да запре, да се соземе. Некои го фаќаат под мишките, некои го тупкаат, го напиваат вода. И сите уплашено се гледаат меѓу себе. Од кај најде толку страв, господе, да сметнеш на земјава? Попот се мачи да зборува, ама и нему нешто во гласот му трепери, му го потсекува зборот. Не му е баш сигурно кажувањето. Како и тој да не си верува. Тогаш и јас многу се уплашив. Си велам: сега и попот е скаран со бога и никој никому не му верува. Стоиме така и ништо не зборуваме. Само се гледаме и намовнуваме. Некои летни морници нè лазаат и нè студенкаат. Никој ништо не зборува, а се гледа дека секој сака да праша дали и в црква може да влезе болеста. Пред очите на бога да нè нападне? И дали била и порано тука, се прашуваме, или некој од нас ја донесол, ја внесол. Со опинците, со алиштата или со дишењето. И бааѓи време се гледаме така. Сега и попот молчи уплашено. Па и тој носи душа и знае што боли и што не боли. Што блажи и што горчи. Тој не кажува дека се плаши, ама стравот што се гледа на нас, се гледа и на неговото лице. Како сенка му се мрешка. - Браќа и сестри, се созема попот, не треба да очајувате пред болеста што ја запознавте. Нашиот очај само го куражи ѓаволот и непријателот. Нашиот народ многу ропства и несреќи издржал, вели, и треба и ова да го издржи. Вистина е мачно, вели, ама од мачното не треба да бегаме, оти и господ го сака тоа. А господ ги сака и оние што ги зема, вели. Времето си работи и не запира, вели, и времето, со божјата волја, ќе исцели сè... Луѓето што го изнесоа Дончета Спикоски, се вратија во црквата и, крстејќи се, рекоа: - Бог да го прости! - Умре, праша поп Танаско. - Умре, рекоа луѓето. Се затресе, поцрне и ја свитка главата. - Бог нека му даде место меѓу праведните, рече поп Танаско. - Сигурно дошол болен, рече клисарот. - Закопајте го така, како што е, вели поп Танаско, не преслекувајте го. И отсега не мрсете ништо, вели, оти на другото идење, ќе ве причестам. - Па ние одамна не сме се омрсиле, вели Дуко Вендија, може и сега да не причестиш. - А маштеницата, вели поп Танаско и си ги собира подароците што ги донесовме за здравје. Ги пикна во дисаѓите, му се очекори на коњот и си замина. Ние гледаме по него. Сè дури не се изгуби зад меѓите, дури не се испразни патот. Потоа долго време го чекавме да се врати, да не причести. Ама не се врати. Чувме дека и него го покосила улерата. Си го зела. Црна смрт во црно време. Јон Зимата, речиси сè мавтавме. Рипавме трискок, фрлавме камен од рамена и пишувавме писма. И повеќе копаме, се преградуваме, редиме ежови, слегуваме во земјата ко кртови. Офицерите само пијат и играат карти. Некој се толку пијани, што под стража водат соиграчи за карти. Ама не знам да играм. Има да се научиш, или има да те нема. Седи до Живоина. Не пијам. Не буди пизда. Узми цигарету. Не палам. Ќе запалиш! Нареѓујем! Разумем! Плескаат картите, измрсени, поцрнети од многу играње. Старији мора да се слуша! За кога чуваш, бре паре, кад Србија пропада?! Мешај карте и дели! Се градиме и се гледаме со Бугарите, со војските бугарски. И дури работиме, не се ѓибаме. А не се ѓибаме и на изворчето. Тие дошле да наполнат вода, а ние одиме да полниме. И ќе се начекаме, се гледаме напорки, ама не се ѓибаме. Саат на саат се чекаме ко немтури, и првин тие ќе наполнат вода или ние ќе наполниме првин, ер како било, ама се чекаме. Ќе се почекаме и ќе се разминеме. Неми сме и ние и тие. А понекогаш ќе ти дојде на чипаво зборот. За малку, без прашање, да ти избега. Ќе ти дојде да побараш цигара или оган, да прашаш каква манџа јадат, за човечки работи. Ама се стискаш, ја стегаш устата, не го пушташ каменот од под јазик. Ја вртиш главата и погледот го пушташ некаде напреку. Кај што ништо нема за гледање. И лета орелот, како што лета орел, високо над дрвјата, над шумата. Знаеш каква е шумата. Време опачно. А има секаков народ: и подобри и полоши и којзнае какви. Некои офицери ќе се опијанат и ќе одат по селата со војниците, ќе крадат, ќе земаат и ќе напаствуваат жени. Жените ќе се драскаат со војниците, ќе пршгаскуваат. Ќе се молат и ќе колнат со исто зинување на устите. Ќе се кинат жените со војниците и само ќе дробат со очите. Некои ќе ги наденат, некои ќе ги остават улогави. Па ќе фрлаат разни порези и прирези по куќите: не знам за Црвен Крст, не знам за Народна одбрана, за ова, она... А парите си ги делат со офицерите. Разно тиќе гази по земјава. Секој ден слушаш: море, јаки колкови, а цицките ко зајачки уши кренати, сами ти идат в раце. Ко гулаби ти прпаат, ти подрипнуваат во ра-цете. После малку се среди: Англичаните и Французите пак почнаа редовно да нè снабдуваат. А имаше и од кај да се купи. Капетан Мирковиќ, еднодве, ќе ме испрати во Воден за да купам нешто за јадење, за пиење, за светење. Најмногу купував од Григора Бакалот. Купував масло, рогушки, сало, сапун, мед, сол, јајца, смокви, маслинки, шеќер, вино. А и грчка ракија купував и некакво кафе мешано со печен јачмен или со 'рж, а и свеќи купував. И секакви работи што се требни. Ракија и вино пиеја офицерите, ама понекогаш пиевме и ние. Кога некое војниче ќе има слава. Ќе земе војничето една свеќа, ќе ја запали во окопата, ќе земе две-три матарки ракија, и ќе нè почести. За здравје и за добра мисла ќе ни даде од ракијата. И ќе пиеме ние и ќе нагаѓаме кога ќе заврши војната. И си кажуваме што ќе правиме дома. Кога ќе се вратиме, ако се вратиме. Гледај ни го умот и крој ни гаќи. Свеќите горат во окопата. И пламенчето го зачекуваме со дланките. Ги палиме за душа на мртвите и за своја душа. И за слава на светецот што треба да нè чува до крајот на војната. Само дотаму. После ништо не бараме од светецот. После сами ќе се чуваме, си велиме во молбите, во молитвите. И, така, откако ќе се прошета матарката, откако ќе заврти неколкупати меѓу војниците, уште повеќе ќе ни се отвори устата. И сè ти се отвора: и срцето и душата. Сè сакаш да изнесеш надвор од срцето, да го видат сите. Гргори устинката и ти отпушта навалица зборови. Јазикот ти се здебелува, ти ги завлекува зборовите, ама ти не запираш да ги мачиш, да ги истураш. И сите зборуваат, а никој не слуша. Секој е зафатен со својата дома и домашни, секој сака да ти го раскаже животот. Од крај до крај да ти го раскаже. Да ги испразни сите насобрани зборови, да му олесни. После некои пеат и плачат. Устата ја отворил да пее, а во неа му капат солзи. И така: и плаче и не запира да пее. Ту му е сè полно и рамно, ту му е сè празно и далечно. И песните се некои жаловни. Или жаловни се дека ги пеат жални луѓе? Што знам! Може така ми се чинело. Кога времето е облачно и луѓето се облачни. Јадеш леб, а лебот те јаде тебе. Ќе се насмееш, а смеењето ти стои некаде настрана од устата, од лицето. Сè е сосила покажано. Од немајкаде. Ракијата не стои мирно во човекот, како што стои во матарката. Само те буцка да правиш нешто, нешто да кажуваш. И така, некој пее, некој пцуе, некој плаче, некој повраќа или се тепа. Имаше едно војниче од Скочивир, па тоа рикаше ко бик, ко бивол. Некои пак многу сакаа да играат ора. Србинчињата играа ситни ора. Ќе се фатат за појас, под мишките и само ќе претаат со нозете. Ќе ги прекрстуваат и ќе претаат, ко кокошки во плева. Мене ми беше смешно тоа и еднаш капетан Мирковиќ ме фати на смеење. - Јели ти, Јоване, што се смееш, ми вели Мирковиќ. - Не се смеам, велам јас, туку се радувам. - Дедер ти заиграј од оних ваших, вели, од оних наших јужносрбијанских, ми вели. - Сега не знам од кои сакате, господин капетане, му велам. Дали ваши или наши, му велам. - Од ваших, ми вели капетан Мирковиќ. Јужносрбијанских, ми вели, ми ја обелува. Оф, дебам мајче, си мислам, веќе сум станал Србин, сум напреднал. А може и да сум станал. Толку време помина откако сум српски војник, си мислам, и сигурно сум станал. Нам не ни треба двапати велење. Ќе станеш и ќе пукнеш. И јас станувам. Викнувам неколку нашинци и се фаќаме за рамо. Тераме едно право оро. До некаде право, а после со клекнување, со завртување. И со удирање на колената в земја. Одиме нога за нога, кроце, како да демнеме арамија, па наеднаш ќе се свртиме и ќе речеме „здрув!“ И ќе удриме со колената на земја. И пак си тераме одново. Знаеш дека некој те гледа, дека има кој да те гледа. И си војваш со нозете: поземи, подај и падни. А сега Србинчињата се смеат, ни враќаат. - Што е смешно, велам, кажете и ние да се насмееме. - То није играње веќ 'рвање, вели капетан Мирковиќ. Го гледам, не е да му се лутиш. А и не можеш. Ќе го пуштам орото, ќе си се потргнам настрана и ќе си речам нешто под носот. Некои војници во тие пијанства ќе ја грабнат пушката и ќе излетаат од окопата. Ние ги фаќаме за нозе, за ногавици, ги завлечкуваме назад. Тие само клоцаат со нозете и викаат: „ура!“ Едно Босанче така ни се откина од рацете и трча право кон бугарските окопи. Трча и паѓа. Не го крепат добро нозете. Ама пак ќе стане и со тетеравење одново потрчува. Го гледаме и примижуваме. А тие, Бугарите, го зеле на нишан и со топ го гаѓаат. Си го проверуваат нишанот, нишанџијата. Едно време грофнува топот. Кога им се намести убаво, му ја пуштија гранатата. И се крена чад, камења, земја. Босанчето го снема, се невиде кај фати. Се покажа една голема дупка кај што стоеше. Небаре откорнат орев. – Ух, гадан погодак, мајку му њихову, вели капетан Мирковиќ, оќу и ви овако да гаѓате, вели. Ние само се опуливме кон тоа дупката, кон раскопаното и после нагоре кон небото. Од човекот никаде ништо нема. Даде, зеде, си мислиме, покроце се трезниме. Ама кога се гине многу, кратко се памети. „Огнот во туѓа рака никогаш не жежи", велеше Лазор Ночески. По некоја недела пак ќе пазарувам кај Григора Бакалот. Во Воден. И се тераат денови, недели, месеци. А може се тераат векови, којзнае. Вистина војна е, нема се како што треба. Григор секогаш се жали, а никогаш празен не ме враќа. Ќе ги товариме маските, а тој само ќе вели: – Веќе нема, се догреба. Ќерка му, Левтерија ги задржува маските, а Григор само бае. - И козарите и пчеларите се жалат, вели, нема каде да ги истераат козите и пчелите. Нема каде да пасат, вели. Сета земја ја зафатија војници, вели, дури и за пчелите нема место. И полето е со војска и планините се со војска, вели. - Ќе носиш одоздола, од Грција, му велам јас, таму не се војува. - Грција е сиромашна земја, вели Григор, сè што има Грција, сето ѝ е од бога. - И сиромаштијата е убава, велам, и сиромаштијата е убава кога е од бога. - Така е, вели Григор, така е. Кај што има пари, вели, повеќе се прави зло, ама и повеќе се прави добро. Си зборуваме со Григора, а очите ми бегаат кон ќерка му, Левтерија, застаната пред маските. Ги држи таа за оглавот, а земјата, мислиш се помрднува под неа. И чекаш нешто да ѝ никне под стапалата, под петиците. Да развие пупка. Некое топло ветерче иди оздола, откај морето и само ја задева. И буричка во косата, и посега под ракавите. И го дрпа фустанот, и го потргнува, го презашива. Ме погледнува и таа, ама се прави дека не ме гледа. И само се помрднува, се преместува. Го врти погледот настрана. А фустанот ѝ игра, ѝ се затегнува околу колковите, околу бутовите. Не знам дали се срами од мене, или од ветрот. Го подзаскрива погледот и само ги префаќа воѓите од маските. Ги фаќа на покусо, на подолго, ги навиткува околу киските, и пак ги одвиткува. Се мешколи така Левтерија, се мешколи и земјата под неа. Како човек на разбудување. И онаа млада пареа што ја издишува Левтерија, се врзува за воздухот и за земјата под неа. И сè што се гледа на земјата, се гледа и на Левтерија. Се пишува и се чита. Море колку многу е себичен човекот, си мислам, колку брзо заборава на своите домашни. И ми текнува колкупати сум гледал човечки пискотници кога никој никого не го гледа. Се е исплашено и вика, вреска, бега. Го остава добитокот, ги фрла пљачките, децата и трча, ништо друго не знае да направи. Не гледа и дали свој човек ќе изгази. И не знаеш од кај иде така: од невремето или од бога. А и господ е себичен, штом не те искарува, штом не те поучува, туку те остава така сам. Да те води само порокот, а не и разумот. Дали несреќата е само за да се разбере среќата, мајката, дали доброто е несфатливо без злото? Војно време, - невреме. Ба му ја кој го има. Така се испраќаме со Григора Бакалот. И со Левтерија. На Проштени поклади, кога се запостува за Велигден, Григор ми рече: – Вечерва останете, ќе ми бидете гости. Тогаш бев заедно со Витомир. Капетан Мирковиќ секогаш ми даваше по некој војник за испомош. А Витомира го сакав, оти Витомир како што знаеше да зборува, знаеше и да молчи. Јас му реков молчи и тој ме разбра. Ко пријател. А и тој си имаше мака. Еден јачменчок му ја јавна клепката и му го затвори окото. Сега бараме иљач: бараме печен ориз, бараме тегавец за да му го скине. Григор Бакалот ми рече дека тоа се лекува и со коњски измет. Оти јачменчок ти се фрла само ако намигнеш и ако се смееш на коњски прдеж. Откако ја измеривме стоката, Григор ми рече: – Сега врзете ги маските. Ќе им фрлам малку сено да жуберкаат, вели, а утре ќе ги товариме. Вечерва се Проштени поклади, вели, почнуваат Големи пости и не ве пуштам така. И ние тргнуваме по Григора. На гладна мандија не треба да и покажуваш коска. Не воведе во една гостинска соба, бела ко јајце. На таванот виси ланско грозје, дуња и низалка смокви. Сите се едно до друго, а не се допираат. Собата му е послана и не знаеш на што мириса: на смоквите, на дуњата или на грозјето. Или на некој миски сапун, на некој див босилек. - Добре дојде, ми вели Левтерија. - Добре најдов, и велам. Така, мене, така и на Витомира му вели. – На крстот се сите страни од светот, вели Григор и се крсти. Кој бега од крстот, вели, бега од бога, бега кај ѓаволот, вели и вади кесе тутун жолт, жолт како дукат. Левтерија принесува ракија, леблебии и суво грозје, питулици и кисело млеко. – Донеси и смокви, вели Григор, смокви имам да ја натепам и Бугарија и Германија и... и си го поткасува јазикот. Сакаше уште некоја држава да спомне, ама се поткаса и почна да витка тутун. Левтерија само принесува јадење и трпезата гледаш се полни, ќе се прејати. Од тежина. Мислиш господ ќе слезе да вечера. Не знаеш што да земеш побрзо. Ќе посегнеш кон едно, па ќе се свртиш кон друго. И пак празна ќе ја собереш раката. Ја грабнуваш чашата ракија и целата в уста ја истураш. Речиси ја блиснуваш. Ракијата те стоплува околу срцето и после полека, ко некое бубаче-лазаче, ти шета по сите дамари. - И оп, ти го потргнува срамот, ти ги очиклува очите. При олку јадење, си мислиш, гревота е да збираш зазабици. И земаш од ова, од она, мешаш. Мешаш смокви, мешаш леблебии, мешаш алва од печено брашно. Небаре килибар ти ги лаже очите. А Витомир уште со прво се фати за тутунот. Само витка цигара за цигара и само чади. Чади и јаде. Рацете му сноваат на трпезата и од тоа брзање му залетнува. Се дави човекот. Дали од алвата му залетна, дали од некоја питулица, дали од ракијата или од чадот, ама гледаме ќе се удави. Помодрува во лицето. Го превртува едното око, другото веќе не му се гледа од јачменчето. Му течат солзи и само подзинува човекот, кркори. Јас станувам, го удирам по плеќите. – Не така, вели Григор, туку фати го за уши и тргни му ја нагоре главата. Истргај му го вратот, вели. Јас го фаќам за уши, шлибнувам нагоре и му се одзатнува душникот. Се созема човекот. Ама сиот е воден во лицето од солзи и од пот. Левтерија носи ѓум и леѓен и му потура вода да си го замие лицето. И така, се враќа наместо човекот. - За малку да умрам, вели Витомир, и пак зема ракија, се напива, издишува. - Свети Аранѓел, вели Григор Бакалот, секој час ни е со сабјата над глава. А во вакво време, најлесно се умира. Не знаеш од кај ќе те удри, вели и ни притура ракија. И жена ми умре, тукуречи од ништо, вели, кажи Левтеријо, вели Григор, од нешто, од некое живинче што почна да ја пасе однатре, вели, и да ја суши, да ја смалува. Немаше иљач, вели, за смртта не барај иљач оти и смртта е иљач за маките човечки, за болестите. Свети Аранѓел со крената сабја ни стои над главата, вели, и си одбира глави, си сече. Нарамници глави, ко нарамници дрва, секој ден изнесува, вели. А може да ги носи со кола, вели, ко тикви што се носат. Зборува така Григор, не запира. Сигурно го фатила ракијата и сака сè да каже. А сака и да зборува и да пее. Ама да пее не може, па ја тера Левтерија. И Левтерија пее: „Два орла се бијат, горе на небото“. Гласот ѝ ѕуни, удира во ѕидовите од собата, си бара пошироко место. Ко кутивче ја токми устата Левтерија, гласот мислиш двапати ѝ се повторува. – Да живее Македонија, викнува Григор, да живее слободна Македонија! Јас погледнувам кон Витомира. Витомир малку подзапира со џвакањето и пак продолжува. Ама Левтерија ја прекинува песната. - Чул те господ, велам, чул те господ, господин Григоре. - Поарно да чујат големите, отколку господ, вели Григор, оти господ ја ќе чуе, ја не ќе чуе. Да слушаше господ, сигурно и ќе гледаше, вели, оти црквата двапати ни ја гореа Грците. И обата пати вината им ја фрлија на комитите наши, вели. Грците првин ја фаќаат црквата, вели, а дури после стапот. И како што ми кажува умот, тие први ќе ни забранат да зборуваме како што зборуваме сега, вели, оти се плашат за после. Сега не ни се плашат, вели, оти сега се колиме меѓу себе... Донеси ги рибите, Левтеријо, вели, и се свртува кон Витомира. Не плаши се, му вели на Витомира, овие риби немаат трње. Левтерија внесува една тепсија полна со риби. Околу рибите тркалцина од пресечени лимони, грејат како месечина. - Тие Христоса го поделија, вели Григор, а не Македонија. Пушти и вино, Левтеријо, оти рибите поарно пливаат во вино, вели и се засмејува. Ги покажува забите пожолтени од тутун. - Нема кој да ми свети, вели Левтерија, треба да слезам долу. - Јас ќе ти светам, вели Григор. - Јас ќе ѝ светам, велам јас, и го земам фенерот од Левтерија и Левтерија оди напред, а јас одам по неа. Го отвора таа ќепеникот и слегува долу во кледот. Па ми го позема фенерот и почекува и јас да слезам. Кледот е полн со бочви, со качиња сирење и маслинки, со вина и со друго. Те штипкаат само некои киселини, солила и мувли од конопта околу чеповите. Левтерија ми го враќа фенерот в раце и се наведнува пред една бочва. Се мачи да го одврти чепот. – Откако умре мајка, вие сте први гости во куќава, вели Левтерија, и го врти чепот, ама не може да го одврти. Јас го оставам фенерот на земја, се наведнувам да ѝ помогнам. Ама заедно со чепот ги преграбувам и прстите од Левтерија. Едно парче нејзина коса ми го скокотнува увото. И тогаш некоја покосница ми поминува низ снагата. Не знам сега што да направам. Ја држам така за прстите, се држиме двајцата за чепот. Таа се свртува кон мене, ме подзема со здивот, и кога устата ми ја доближа, се одвртува и чепот. И шопа вино во бокалот, шуми, ко млеко во кобличе. А ние, не знаеме да си ги одлепиме устите. Стоиме така, си го менуваме здивот, дишењето. И после чувме дека виното претекува, и Левтерија се тргнува, како кога ќе се разбудиш од некој страшен сон. И одново го врти, го стега чепот. Таа го врти чепот, а мене ми се врти во главата. - Ако не си женет, поведи ме со тебе, вели Левтерија. - Каде, велам јас, кај да те водам? - Кај било, вели Левтерија, кај ќе ме водиш, таму ќе идам. И на крај на светот, вели и го зема бокалот, се исправа, тргнува. Го закрева настрана фустанот и се качува по скалите низ ќепеникот. Јас стојам долу со фенерот и гледам како и се откриваат глуждовите и листовите од нозете. И светка месото и не ми дава да се мрднам. За малку да го испуштам фенерот. Па јас олку женство и кај жената моја не сум видел. - Ајде, вика Левтерија одозгора. - Ајде, велам јас, и одвај се одлепувам од местото. Се враќаме пак во собата, зачадена од цигари и од миризби на овошје. – Сега јадете риби и пијте вино, вели Григор, оти ова вино треба да ви држи до Велигден. По ова вино, вели, прво вино треба да ви биде божјата причесна. Не знам дали од некоја светлинка во виното, Левтерија ми стои зацрвенета во лицето. А тоа лице уште ме демне преку рамо, преку трпеза, преку јадењето што го вечераме. А вечераме што да нема поубаво. Којзнае и господ дали вечерал така. И виното трпко, во секој зглоб ти легнува. И после Левтерија ни потура замлачена вода да си ги замиеме рацете. Со едната рака го држи леѓенот, со другата ни потура. – Донеси го сега јајцето, вели Григор Бакалот, и донеси ја урката со јајцето. Сега ќе амкаме, вели. Витомир витка нова цигара и гледа нагоре во ламбата што црцори и примижува. Тоа една мува се одлепила од таванот и паднала низ шишето на ламбата. Право на фитиљот. Витомир ја залепува цигарата и ја запалува. Пувка и го чеша јачменчето на окото. - Не чешај го ако не те јаде, вели Григор Бакалот. - Ме јаде, вели Витомир. - Да е Маса Ќулумоска, велам јас, со еден скрушец сол ќе го излекува. Со шепотење ќе го излекува, велам. Григор веќе ја врти урката со јајцето, обесена на конец. Го шета јајцето меѓу нашите лица, пред нашите усти. Ние ги подаваме главите: подзинуваме и ждригаме, икаме од виното, од јадењето. Григор се кикоти и го собира челото ко зелник. Пак ги покажува пожолтените заби. Јајцето не удира по чело, по нос, по заби. Секогаш кога ќе зине Витомир, устата му е полна со чад. Небаре оџак што враќа, што нè трга. Ама штом ќе го удри јајцето го испушта чадот. И Григор мавта со раката, го растерува чадот од пред себе, за да може да нè гледа. И да се смее. И во смеењето шмрчка, а очите само му поткинуваат солзи. Едно време Витомир толку многу зина што сето јајце му се загуби во устата. За малку одново да се задави. – На здравје, вели Григор и го вади јајцето од устата на Витомира. Потоа го олупи и лушпите ѝ ги даде на Левтерија. - Утре растури ги, ѝ вели на Левтерија. Пред куќа, зад куќа и околу куќа растури ги, вели. - И кај нас се прави така, му велам на Григора. - За да не фаќа куќата болви, прашува Григор. – И за од болви и за од вошки, велам, за да биде чиста земјата. - Кај може да биде чиста земјата, вели Григор, кога секакво тиќе гази по неа? Ама се лаже човек, вели, останало човек да се лаже. Огнот е секогаш свртен кон небото, вели и го одврзува конецот од урката. Зема кибрит да го пали. - Сега за кој човек сакате, вели, за кој човек сакате да знаете уште колку време ќе живее. Конецов сè ќе ни каже, вели, огнот се ќе ни каже. И ние кажуваме имиња од луѓе што ги мразиме. Григор го пали конецот, и веднаш почнува да дува за да го угасне. - На тој и тој човек, вели Григор, избројани му се дните. Готов е за долна земја, вели, двете нозе му се во еден опинок. А сега да помислиме на војнава, вели, дали уште долго ќе трае, вели и одново го пали конецот. И конецот почнува да гори, да се собира и да мириса на присмадено. Мислиш по барут оди пламенчето на конецот. - Море мајката, велам, војната немала крај! - Дури има луѓе, ќе има и војни, вели Витомир. - Секој што се раѓа, за премрежина се раѓа, вели Григор, а јас многу претерав, па може и ова да го претерам. Вошката не фаќа вошки, вели. Тешко е само кога се страда за ништо, вели. Пламенчето веќе го искачува половината од конецот и ние, со Витомира, зинавме за да дуваме. И дуваме, гаснеме, а пламенот само се потсилува и си оди уште понагоре, по конецот. Како со раце се искачува. Григор го испушта врвот од конецот и станува, го гази. - Уу, татко, вели Левтерија, за малку ќе го запалеше ќилимот. - Наближува Чист понеделник, вели Гргигор, и ајде да си простиме, за да ни прости и господ. - Е, ајде, велиме ние и стануваме. Така со ред. И дури се простуваме ми текна дека за ваква слава треба да има и деца. Да има многу деца, си помислив, да врие од боглук деца. Оти тие најмногу му се радуваат на празникот, најмногу го разубавуваат. И го паметат. И тогаш се сетив и на чавчињата мои. Ми падна жал и излегов надвор да се расплачам. - Велика Сум излегла од утрини и заборавив на Ѕвездана и на Капинка. Се исчукав од умот, пушка да ме чукне. Децата легнале на едно снопче 'ржаница во гумното и се тресат. Како прат над вода се тресат, а лежат на сонце. Гледаат во мене и не зборуваат. - Капинке, мори, Ѕвездане море, велам, што правите, прав јас да се направам, што горите на сонцето, им велам. - Ни студи, мамо, вели Капинка и ѝ играат јаболкцата. Сета снага ѝ игра. - Како, мори, ви студи, велам, на оваа горештина да ви студи! Децата ништо не ми велат. А јас мислев ќе ги најдам да си играат: Бишка, Кусо петле, Клиска, Долга капина, Пет камен. Или ќе ги најдам покрај јазот да прават црепни од кал и лепчиња од кал. Петровден беше поминат, а само до Петровден не ги оставав да влегуваат во вода. Да се мрцкаат. Се врткам така, над децата, се домислувам што да правам. А камбаната клепа. Клепа од високо, мислиш на небото е качена камбаната. Ко ровји да удираат озгора се гласи, плуска над селото, ѕвечи. Уља излегува од дома и Горица ја води за рака. - Зошто е клепањето, ја прашувам Уља, дали е празник или куќа некаде се запали. - За да бегаме, вели Уља, да излеземе од селово. - Ами, кај ќе бегам јас сирота, ѝ велам, кај ќе се давам со овие ранети пилиња? Уља гледа во Ѕвездана и во Капинка и назадгазум ја трга Горица. Бегаат од гумното наше. И тогаш нешто беше се изразила за мене. Ама, ако: испревртено време, лошо, болежливо, и не знаеш што правиш. А кога не знаеш што правиш, не знаеш и што зборуваш. Кој пат сега да го одбирам? Поп Танаско рече дека е еден патот, ама човек пак го бара поблискиот, полесниот. Ако појдам и јас в планина, може да ми се доразболат децава. А ако се доразболат овдека, ќе умрам од мака дека не сум отишла. За никаде не сум. Се помислив, помислив и ги одврзав кравата и магарето. Го качувам Ѕвездана на магаре и тргнуваме. Детето е уште нејако, сега пред жниењето шест години наполни. Капинка може повеќе, веќе дванаесеттата ја тера. Се прекрстувам спроти сонцето и тргнуваме. А сонцето припекува од средината на небото и не ми ја слуша молитвата. Напати мислиш се пониско слегува, ти се доближува и расте, се шири, ко гумно запалено. Сака сè да прегори, да поклопи. И кон кај да погледнеш, го гледаш само сонцето. Ништо друго не гледаш од сонцето. Дури ни куќите не се гледаат. Од куќите излегуваат здрави и болни, се извираат од под чардаците, се пореваат меѓу јалиците, како да излегуваат од земја, од никаде. И одат луѓето нагоре, водат јаре и магаре, водат сè со себе. Со едната рака ги водат добичињата, со другата се бранат од сонцето. Си го покриваат тилот и темето. Се плашат да не им ја чвркоса косата и божјата мисла во главата. Болните само подзинуваат и бараат воздух со устите, подлипнуваат, Ајде, ајде, - одиме, се искачуваме нагоре кон шумата. Ќе фаќаме ветар како Давидета Недолетниот. На одење ѝ го затнувам ѕвонецот на кравата. Со шума, со трева. Се плашиш да не чујат од некаде војници. Не знаеш кај се и не знаеш кои се. Отсекаде се премотуваат. А добитокот си е добиток: мораш и за него да мислиш. Господе, си зборувам, дали го закопаа Дончета Спикоски и кај го закопаа, ако го закопаа, си велам, и ги водам магарето и кравата. Капинка ми се држи за скутината. Фатила, вака, еден крај од скутината и иди по мене. Тешко ми дише, грашки пот и се постилаат по лицето. - Да не ти е многу тешко, мајче, ја прашувам Капинка, уш, море магаре, зборувам и го тргам магарето за воѓата. Кравата само се обѕрнува по телето и иди по мене. По нас клинка и Чако, ќе се заврти по некоја гуштерица, ќе ја збрка и пак иди по нас. - Како ви оживе кучево, ме прашува Доксим Тренчески, пристасувајќи не кај Зајгазица. - Остави ја жената, вели жената му, Јаглика. - Ами кучето не било пцовисано, му велам, не било пцовисано за да оживи. - Значи, сте го криеле, вели Доксим Тренчески. - Како ќе го криеме, браче Доксиме, велам, и кај ќе го криеме кога не знаевме каде е. Само се криело, велам, не чекало на нас. Тој ја крева главата и плукнува кон сонцето. Ама плунката му се враќа и му паѓа на лицето. – Оф, сонце, бамити сонцето, вели, бамити огнот, вели и си го брише лицето. Тој пцуе по сонцето, а жена му се крсти спроти сонцето. Сите што нè пристасуваат гледаат по кучето наше и си плукаат во пазувите. Небаре кучето да ја носи болеста, небаре останало за да остане и болеста. Одиме така, а жегата натежнува и нè занесува. Ко лепкаец трева ни се плетка во нозете и ни ги менува чекорите и гласот. Оние што зборуваат натанко, сега зборуваат надебело, а оние што имат дебели гласови, почнуваат да цвичат. Испуштаат некои танки гласови, завлечени небаре јарешко мекање. Тоа нè тера да го забрзуваме одењето. Сакаме и да трчаме, ама не се трча: магарето трга назад, кравата се брани од муви или се обѕрнува по телето. А пак, некако вјасаме. И сè вјаса со нас. Сите земни лиоти како да идат по нас: и гуштери и змии, убаво видов една змија како ја поткрена главата пред нас. Прос'ска со јазикот и тргна и таа нагоре со нас. И со нас идат и комарци, муви и мушички, жужлиња и еленчиња. И некои црвени и царски мрави ги оставаат мравјалниците и некои црни и непознати бубачиња идат. Првпат видени и првпат сретнати. И идат некои оси и некои стршни и некои пеперуги и коњски муви. Сè тргнало по нас, сè бега со нас, кон шумата. Ги оставаат седелата, дувлата, осарниците, дупките и сите идат по нас. Ние ги преоѓаме реките, потоците, ама не се оддалечуваме од водата. Црпиме грсти вода и си тураме на темето и во вратот. Јас ги натурам и Ѕвездана и Капинка. Им ги исекнувам носињата и ги замивам околу устите. Водата, како ќе ја фатиш, ќе ти загине на дланката, на лицето. И зачадува, како железо кога гасне Мисајле Ковачот пред наковална. Се топат коските наши, омекнуваат и не нè крепат. Се поткршуваат и копитата од добиците. Чако квичи и гледа во нас со исплазен јазик. Не може јазикот да си го собере. Ја разлигавил муцката, уплашен е од стравот наш. Влегуваме во шумата, се пикаме под дрвјата, под буките. Буките крцкаат, им пука кората, им подгоруваат лисјата. Венат, како што венеме ние во лицето од силното сонце. И сè гледаме така: луѓе, животни, дрвја, бубачки. Се гледаме занемени, замаени, уплашени. Не знаеме како да си помогнеме. Кога чуја козарите од што бегаме, почнаа и тие да бегаат. Ние бегаме од болеста, а козарите бегаат од нас. Леле, колкава бркотница стана после. Цела шума ѕвечи, збива. Заборавивме дека треба да молчиме, ѕвонец да не се слуша. Се оѕвива шумата од козјо мекање и од човечки гласови. Козарите ги збираат козите и ги бркаат подалеку од нас. Ама кај можеш толку булуци да претераш, да скриеш. Некој рече дека козјото млеко било лековито и ние почнавме да ги фаќаме заделените кози. Загубените. И кој како ќе ја фати козата за нозе, ќе ѝ легне под мевот и ќе ѝ го цица млекото. Козата ќе вреска, ќе клоца, а ние ќе се држиме за козината, за вимето и ќе се влечкаме низ шумата. Да ти е срам да кажеш - како. Јас една коза ја заврзувам со скутината, ќе црцнам млеко во дланките и ќе ги напивам децата, Ѕвездана и Капинка. Ќе им ја навлажувам устата со млекото од дланката. Тие ги стегаат забите. Ќе ја подзавртат главата и ќе ми го истурат млекото. Само малку ќе ги помрднат устињата и ќе се накапат на предниците. Веќе немам и зборови за молитва, за милост. А и устава ми отече од молење. Се молиш, се молиш, а никој не те слуша. А и нетокму е човек кога само едно зборува. Сè исто молиш и сè за исто се молиш. Па и господ сè исто не сака да слуша. Не сака само исти молби. Ги забришувам децата и пак молзам млеко. Ама ништо не им прима устата. Само се тресат и горат. Трчам да ги загрнам некако. Збирам суви лисја од под буките и им правам легла, ги завиткувам. Ги клавам и на градиве, ги топлам со срцево. Со мојава кожа ги топлам. Пак ништо. Леле, боже, кај да одиме, болеста оди по нас. Не нè остава, не нè испушта од око. Ги гледам како што го гледавме детето Пејкојчино кога го фрлија во варта. Раката му остана крената, надвор од варта. Дали нешто важно сакаше да каже? Несреќата ни е исто длабока со мртвите. На третиот ден како да им потспадна огнот на децата. И, мене, ми подојде душа. Може овојпат ќе нè замине болеста, си мислам, може дошла само да не потплаши и ќе си замине. Некаде на друго место ќе оди, пустина ќе фати. А може и да не може да се искачи дури ваму, в планина. Сега веќе и сонцето како да поостина и буките почнаа да мрдаат. Да стануваат повесели. Ги гледам: им се прекршуваат сенките, и се прекршува светлината меѓу нив. Под нив се појавува и Давиде Недолетниот. Бара дрво за бесење. – Еда, најдов само две, еда, згодни буки, ба му ја, вели Давиде Недолетниот, ама едната е, еда, многу на сонце, вели, а другата е многу в осој, еда, под сенка, да му'бам мајката. И вели така и шета така низ планината. Бара убаво дрво за бесење. Луѓето ништо не му велат. А и кој може да го одврати Давидета Недолетниот. Замаен ум. Луѓето ги слуша само кога го пресмеваат за Ракида Калешоска. - Еда, како ме сакаше Ракида, ќе рече Давиде Недолетниот, еда, зошто ме сакаше, да му'бам мајката, еда, што велеше кога ме сакаше, ќе вели и пак ќе тргне низ шумата. И ќе го нема, со времиња ќе го нема, па пак ќе се појави. - Еда, има една бука во Пет Браќа, вели, ама е тешка за качување. Еда, е многу мазна и висока, вели, и, еда, многу ќе те умори, ба му ја! Не ќе можеш да се обесиш, вели, ќе се откажеш од бесењето. Ама има време, вели Давиде Недолетниот, еда, ќе најдам јас поубава бука. Еда, голема е планинава, вели, и еда голем е денот... Еда, имам јас време, вели, да му'бам мајката, ако немам, вели и пак шета низ шумата и војва од едно дрво до друго. И кај да појдеш во планината, таму и него ќе го најдеш, ќе го затекнеш. Четвртиот ден пак оган ми кренаа децата. Пак огнот им се качи. Ништо. Се виде: ќе нè корне болеста, од корен ќе нè корне, ќе нè треби. Ги гледам мачно ми дишат, болеста им седи на градите, им тежи. Жива вода се станати. Од секое влакно на главата пот им тече. И тие само ги отвораат устите, ко необлечени пилиња ги отвораат, ко голичарци испаднати од седело. Тежок камен ги има потфатено. Се обидов и со билки, како што ме поучи Маса Ќулумоска. Барам билки и ги напивам децата. Ги мијам со водата од оман, од петопрас, од копиден, од смил, од млечки, од ајдучка трева и наваличе, тики од потканатица, од прешлига, од среќа, од троска и од придавка, од трева кромидарница, и од краварига, од боливач и од наѓезмо. И од други тревишта варам и ги напивам децата. И ги мијам. Ги мијам и си шепотам: излези болесиште од коските во месото, од месото во косата и во ноктите и оттаму појди во реката и оди по река, дури да те изедат рибите. Си шепотам така, се молам. Ум немам за ништо. Ми спомнуваат пак пресно млеко, неварено. Клекнувам пред кравата, и неа ја молам. Ја стискам за вимето и ја молам. Се мачам да измолам, да црцне колку за иљач. Ама ништо не пушта. Ниедна шурка млеко да удри, да шумне, да запени. Суви ѝ се боските, господе боже, дали од нашиот страв и нејзе ѝ пресушија боските, или некој ја почуди? Пак фаќам и пак ништо. Секнато ѝ е млекото, ко празно торбе ѝ се мавта вимето. „Скинато ќесе ништо не држи“, велеше Лазор Ночески. А еве веќе една недела не сум го исправила бутинот за да изматам маштеница. Ја стискам кравата за вимето, ја тргам, а кравата само тупа со нозете. Раскопува шума и мавта со опашката. Цело време, ко камшик ја врти опашката и се тепа по 'рбетот. Се брани од муви. Или се брани од мене? Изгледа ја боли од моето стегање па ја врти главата кон мене, и обете се гледаме молежливо. Таа ме моли да ја оставам, а јас ја молам да пушти барем една жичка, колку да им го наквасам јазичето на децата. За лек. Ама таа не знае за мојата мака. Никој не знае за мојата мака штом ветроштини ѝ го зеле млекото. А може некои очи ѝ го зеле, или болеста и неа ја исцица, ја секна. Болеста ништи сè. Големо ништење. Ништо, си мислам, нели немало скривање од болеста, ќе си ги вратам децава в село. Барем дома да ми умрат, си мислам, да си ги закопам кај другите. А може овојпат ќе ја прескокне куќата наша. Може нема сите да ги врви улерата, буицата. - Да не даде господ, вели клисарот, ама ако умрат, закопај ги во варта, вели. - Не си ги горам јас децата, велам, не им ја грдам душата. - Па душата оди без тело, вели клисарот, само душата негова патува, а само сликата останува. Мршата скапува, а сликата останува, вели. - Душата оди без мрша, велам, ама мршата не ја заборава. Неделкојца Сивеска врви покрај мене и пак прашува: – Сигурна си дека го виде Неделка мој, вели, да не си видела друг човек? Да не си се препознала, Велико, вели. Јас ја изгледувам и си ја свртувам главата. И повеќе никогаш не ме праша за Неделка. А и клисарот веќе не вели ништо. Сега секој бега од секого. Како козарите што бегаа од нас кога влеговме во шумата. Што време ни даде, господе: човек да се крие и од човека? Секој бега од секого, никој покрај никого не сака да остане. Сите веруваат дека ако се криеш сам, ти треба помалку место за криење. А и помалку работи имаш за криење. Се растрчале луѓето низ шумата, по доловите, по меризите и се кријат под буките, под камењата, во пештерите, во ветките, во ѓинѓерите, во папрадиштата. Некои, што можат, се качуваат и на дрвјата, се пикаат меѓу парошките. Ко лештерки за несење. Никој со никого не сака да се сретне, да си помогне. Сите се разлазале низ шумата и се забидуваат меѓу себе. Што можеш со такви луѓе да правиш? Ќе го правиш тоа што го прават и тие. И уште повеќе ќе се плашиш, и уште повеќе ќе очајуваш. Се враќам сега надолу, пак кон селото. И јас бегам од луѓето што бегаат од мене. Ги одврзувам кравата и магарето и си ги земам децата. Ѕвездана пак го качувам на магаре, Капинка ја фаќам под мишка и слегуваме надолу. Се лизгаме на шумките, се сопкаме на треските. Се влечкаме. Некои прачиња ќе ни ги истераат очите. Зад нас Чако прилајува и го завраќа телето, го тера да не заостане. Капинка ме завлекува понастрана од патот, сè в урес ми оди девојчето. Ми го менува одењето: ме влечка по некои стрмни висови, кон некои пропасти. Јас ја држам, ја стискам. - Каде, Капинко, каде, чедо мое, ѝ велам, што ме влечкаш кај што нема ни пат, ни патиче. - Таму ми одат нозете, мајче, ми вели Капинка, сами ми одат нозете таму. - Мори, зар сакаш сите да изгинеме, ѝ велам, тебе огнот ми те лаже. Тебе болеста само криви патишта ти покажува, ѝ велам. - Пушти ме, мајко, сама ќе си одам, вели Кагашка и се истргува од рацете мои. Ќе видиш дека пред вас ќе си појдам дома, вели, јас ја гледам куќата, вели, ене ја ондека. Зошто ме влечкаш, вели, зошто не ме пушташ да си одам право дома? - Кај гледаш, мори, куќа, кукавицо моја, велам, кај гледаш дома, велам, кога уште не сме излегле од шумава. - Ене ја, вели Капинка, ене го гумното, ене ги скалите, вели, ене ја вратата, капавиците, оџакот, ене, сета се гледа, ми вели девојчето и покажува низ ветките од дрвјата, меѓу буките. Ми покажува нешто кон небото. Кон едно развласено облаче, плукнато над ливадите баѕернички. Гледам јас кон небото, па гледам во Капинка. Обравчињата ѝ горат, не замалува огнот. Ко жарје во кација нацрпени ѝ горат. И очињата со крв ѝ се облечени. Ништо не ѝ се познава во очињата: ни црнка, ни белка. Сè е зафатено од жарот, од горештините нејзини. Оф, господе, си мислам, болеста ѝ го зеде и умот. И умот ѝ го зеде и умното зборување нејзино го зедe. И ја држам за аливцата. Таа ми се истргува, а јас ја држам, ама сум нејака. Нема за што да се фатиш, да се закрепиш. Мислиш сè е без потпора, без задршка. Дршка ми се само воѓите од кравата и од магарето. Јажињата нивни. Така се влечкаме надолу, се дргастиме. Слегуваме и се бориме со Капинка низ шумата. Ѕвездан лежи пресвиснат на магарето и ништо не гледа што правиме. Во некои други места е занесен. Само Чако гледа што правиме. Иди по нас, истрчува пред нас и нè гледа право в очи. Нам само очите ни се зголемуваат. - Јон На ден Свети Илија се даде примирје. Да не се задеваме. Такви примирја се правеа и за Нова година. Ни тие да пукаат, ни ние да пукаме. И се рече да се капиме во Црна Река, да се позачистиме од земја, од смрдеа. И натрчавме озгора, од окопите, од двете страни на реката. Бугарите одлево, ние оддесно. Мравјалник. На мнозина ова им е второ капење. Првото сигурно им е на крштавањето в црква. Над реката, како мост се ниша омарнината, се среќава шило и осило. На каменот му е студено само од змијата. Ние гракаме и загазуваме во реката. Се бараат роднини: браќа, братучеди, Светијони. Се мрцкаш и слушаш: – Јас ѝ велам јариче, таа ми вели кукурек, а јас ѝ велам потполошка и синоличка и перуника и божурика и змиско грозје, а таа ми вели: змија да те касне, здрав да не си! Скокаме во реката, ја натиснавме, ја поцрневме. – И чиј беше куршумот што го уби брат ти? Од кај знаеш дали не беше твој? Пред нас скокаат жаби и водни змии во реката. Се капиме заедно со лиотите. Се прскаме, претаме, ко калуѓерици. Сè е ставено, составено во водата. – И не се ставивме повеќе со неа. Писание било. А кога не свршија, ми отреби едно јаболко, ми го олупи и ми го даде. Ако се вели - лебами, лебами ти велам, на нејзината уста како да си го гледав животот, целиот свој живот и она што е секогаш до нас, а не можеме да го фатиме... И се смее, заоѓа од смеење, ги подзамижува очите. Усните ги отвора, а клепките ги составува, ко крилца од ластовичка. Брбориме со устите во водата. Првкаме ко коњи и правиме клобурци зад ушите. Излегуваме, влегуваме. – И којзнае дали има некој што ми влегува во куќата. Сигурно само ветрот ја отвора и ја затвора. Оти оган веќе не држи и деца веќе не плачат во таа куќа. Само бурјани трева, бозје и цволика ѝ се пикаат во темелите, во ѕидовите и ја поткопуваат отсекаде. Некои го затенаат носот и легнуваат на плеќи во водата. Водата ги покрива, ги завиткува. – И го завиткавме во платна, во кожи, во кожуви, оти беше многу тепан, сета мрша набиена... Некој само ќе се мрцне, ќе ја пофати реката и излегува. Потоа, ко сојка ја тресе водата од себе. – И не спомнувај му го името, ако не ти треба, ако не сакаш да го видиш. А јас, ако го видам, ќе му ги поткастрам роговите и ќе го скопам, ќе видиш што ќе му направам. Господ го држам за сведок. Се гледаме со бугарските војници, како ништо да не било. – Ништо друго не најдовме од него. Само крвта. И крвта му ја собравме и му ја закопавме. Ама не би многу време и крвта му се крена, му оживе, му се свапери. И почна да се качува по војниците. Голи војниците, безмалку се сите исти. – И жената дебела, ме потргна и јас пропаднав ко во жива сламарица. А нозете фрпаат, фрпа, фрп, само ѝ стрижат околу мене, и џглиботат. Војниците се шлакаат во реката, се засркнуваат од залетната вода. – И чувме дека Бугарите јадат магариња, па и ние едно испековме. Го јадеме со гроза, ама го изедовме. После немавме ни оган, ни магаре. А снегот си паѓа. И гледаш војници, застанале покрај некој камен, крај некој шип и се греат. Оган нигде нема, а тие ги кренале рацете и се греат. Некои држат грутки снег и ти велат: на ти малку сирење, други откопуваат камења и: сега ќе печеме компири, ти велат. А снегот си паѓа и ние се покриваме со снегот, се завиткуваме со снегот и заспиваме. Кога нè отпретаа, нè триеја со снег, на голо нè триеја и после ни запалија оган, и ние се туркавме околу огнот. Секој сака поблиску да застане, да се огрее, крвта да му потече. Некои војници се капат уголголи, а некои во долги гаќи и водата им ги надува гаќите. – И имавме секакви круши: и оскоруши и горници и кајкушки и туѓинки и јакачки и кантарки црвеникави, што гнијат само зиме. А пекмез... Кога ќе излезат од реката, потоци вода истекува од га-ќите на војниците. Мислиш крстот го фаќале. – И Силјан Коларов се одликува со железен крст, ми читаат, а јас им велам, благодарам дека не добив дрвен. Господ ме спаси од дрвен крст, па не сакам ни железен, им велам. Одат војниците, а по нив браздичиња вода им паѓа на песокта, на грагорот. – И жените ги натеравме да ни носат вода за да ги ладиме цевките. Не можеш да пукаш, се усвитила цевката, се топи железото и не го фрла ѓулето. Заглавува. И тие ќе се наредеа, во низа ќе се наредеа и ќе си подаваа котли и грнци со вода, и ние ќе ги натуравме цевките. Бжж! Војниците што излегуваат од реката потскокнуваат на песокта, а сонцето им ги брише капките, им ја зацрвенува кожата. – И се чу дека некои жени почнале да раѓаат црни деца. Арапчиња, црнчиња... Некои ги давеле, некои живи ги закопувале децата. На некои им било жал. Секакви мајки има. Сигурно ги скокотка водата и грагорот штом толку скокаат војниците на песокта. – И врвиме покрај едно запалено село, а војникот Дамјан Страчков се моли да влезе во селото, да види дали му стои куќата. И ја наоѓа куќата Дамјан Страчков, и првин го пофаќа јаремот обесен на еден клин над портата, а една граната - фиу, фиу - и право на него. И главата му ја најдовме пикната во јаремот, спрегнат. Го спрегна смртта. Не успеа дури ни да довлезе дома: кај што јадел, кај што спиел. Некои војници вадат трње од прстите на нозете. Една желка се вози над потсушената трева над реката. – Царот дошол на кола без волови, а луѓето и фрлале сено, заграби сено фрлале пред лимузината за да видат дали ќе јаде. Некои војници викаат: овде е подлабоко, овде фаќа до гуша. Дојдете ваму, викаат. – И дојде еден бугарски офицер во селото и ни рече да собереме пари, по три златни лири на куќа да му собереме за да не води во Бугарија. Рече дека таму било мирно за живеење, раатиште. Во Македонија, ни рече, од многу војска и од многу тепање, ќе почне да пропаѓа земјата и ќе излезат големи води и сè ќе потопат. Му собравме пари и нè поведе. Заминавме две планини и во третата него го снема. Дувна некаде со парите и нас не остави ко брбушки на цедилка. Сами во планината. Усвет и Бугарија и бегање! Не знаеме како да се вратиме назад. Оди, оди и пак на исто дојди. На исто место си се вратил. Нема пат за кон никаде. Кон никаде не водат патиштата. Мајката, дали овдека е крајот на сите патишта, си мислиме. Жабите крекаат, некои пилишта се збираат околу некаква мрша пред црквичето над реката. – И дека таму беше истепано многу народ и шумата почна да оди. Вака, цели дрвја идат кон тебе. И само слушаш: леле, леле, леле - се надаваат гласови, не запира офкањето на крвта. И дрвјата слегуваат и ние паѓаме, половина умрени. Кутнати од сенките нивни. А нешто како широк оган им ги ламушка вршките и се држи за дрвјата, не се попушта. Се шета по дрвјата. А кога малку се уталоживме од стравот, гледаме тоа сонцето слегло над шумата и гори, грее нашироко. А муви, муви, некои говедски муви, како со зод светнати, нè облетуваат, нè касаат. Само под вода можеш да избегаш. – И многу народ, цели села бегаа, по други земји бегаа, којзнае кај бегаа? Ги подзадржуваа само мечкарите што идеа од Бугарија и од Србија. Мечките играа пред селаните, газеа болни и им претскажуваа болести на жените. За две земјани паници брашно им кажуваа и дали им се живи мажите. И после мечкарите кубеа влакна од мечките и ги продаваа за од уроци, за од почудување. - Знаеме што ќе ги јаде мршите наши, ама што ќе јадеме ние? - И видов еден овчар како молзи млеко во шлем од убиен војник. Некои вареле и качамак во шлемовите. Застанувам до Ристета од Жван и тој ми кажува за Миленко. Пали цигара и ми кажува. – Загина од будалштина, вели, многу сакаше да види мина. И еден му кажа кај има мини, вели, и овој вистина отиде. Бараше, бараше и најде. Ама и си го најде. Толку се израдува дека најде, вели, што да не може повеќе. Како да најде тиква печена. Ја гледа мината поднасмевнато, вели, и ја потклоцнува со ногата. Сака да ја преврти, вели, сака од сите страни да ја види. И после чувме „бау“, вели, и човекот го снема. Го лавна кучката, вели. Седиме така покрај реката со Ристета, ги мрцкаме нозете. Гледаме што се прави околу: едни мијат глави, други перат кошули. А Наќе од Церово оди покрај реката и само приѕира. Имаше еден братучед Стојан, тој беше бугарски војник. Така му се паднало. Застанува Наќе и почнува да вика, ќе зарипне. - О, Стојане! - Оу, вели Стојан. - Абре, ти си, али не си, вели. - Јас сум, бре брачед, вели Стојан. - Како не роди мајка ти една вреќа гасеници, вели Наќе, само тебе да не те родеше. За кого се бориш, бре, бамити ја, вели Наќе. - Ами ти за кого се бориш, вели Стојан од реката. - Абре, со Бугари ли се стокми, вели Наќе. - Остави се, вели Стојан, ни ти таму милум, ни јас ваму милум. Туку дојди, рака да фатиме, вели. - Да ми се фатиш, вели Наќе, поарно да ми се исуши раката, отколку со тебе да се поздравам, вели. - Ако се пишиш Србин, вели Стојан, главата на стап ќе ти ја носам. - Ако се пишеш ти Бугарин, вели Наќе, јас жив ќе те одерам. Ама твојата кожа и за опинци не чини. - Знам, вели Стојан. - Да ти го клам, вели Наќе. Имаше еден Илија од Призрен и си го слави денот. Дава некоја ракија од дивјачки и од дренки. Чести за името, за светецот. А во војска, гости - колку да сакаш. Вртат чутурите, матарките, се потат војниците од сонцето и од ракијата. Меѓу два огна се грејат. Едно време се поткрева Илија и вика по бугарските војници. – Доѓите браќо, вика Илија, денеска ми е денот и денеска никого не го мразам. Бугарите се вртат. Ние, вистина сме смешани со нив, ама секој си ја држи својата страна. Повеќе се мешаме со зборови. И по зборовите од Илија неколку бугарски војници веќе тргнуваат. Не сакаат двапати велење. После само слушаш: - Не турај ми в уши. - Господ да те поживее, оти свеќа ми запали. - Што ја собираш устата, како круша печена. - Разлабавени ми се непцата. - Крпи и трпи. - Наведни се, не можам да те досегнам. - Јас не сум многу висок, туку ти си многу низок. - Оваа е дива и брлива. - Ај, на здравје, у здравље, здрами се! Сите пијат, пејат и се гушкаат со Илија. А и секој со секого. Некој само со себе си се гушка. Заборавија луѓето, о господе, колку брзо заборавија дека до преѓе си пукаа еден на друг, еден кон друг. Зар водата им ја изми омразата. Им ја понесе. Илија само врти со матарките, со чутурите и вика: У здравље, за многу години! Ракијата му претекува преку уста. Врие, клокоти, и се поткрева капачето. И пак: у здравље, здрами се, напиј се! Примирјето веќе е истечено и војниците се враќаат секој на своја страна. Ние - ваму, Бугарите - онаму. Се дели каколот од граорот. Само пијаните војници околу Илија не можат да се одделат. Се заборавија луѓато. Заборавија и Бугарите дека останаа на наша страна. Не можат да се донапијат, да се донакажат. - Како сте со трипер? - Од својата рака не се фаќа трипер. - Една ми вели: ќе му ја фрлам на кучињата и тебе не ти ја давам. Јас ѝ велам: ќе се здавам со кучињата и искината ќе им ја земам. Поарно дај ми ја здрава, за да не ја крпам после. Војниците зајдуваат од смеење. Од осматрачницата гледа Василие Тасиќ, не знае што е работата, саботажа ли, замка, го крева телефонот и наредува да се пука. Ама митролесците молчат. Знаат кој се таму и што се прави таму. Зар и на другарите свои ќе пукаат. Излегува едно бугарско војниче откај Илија и се свртува кон окопите наши. Се удира по гради и вика: – Јас не сакам војна со Србија, јас никогаш не исках војна со Србија, вика, јас сум за Стамболиски. И теј нататак. Ќе донесам и јас ракија, вика, и аз ште черпа, вика и се затрчува кон реката, се враќа по ракија. Василие Тасиќ пак го крева телефонот: – Артилеријо, зашто ќутиш, вика, отварај ватру, мајчето ваше! И почнува да грми кон ридот преку реката, во реката. Се полни реката со железо. Прскаат гранати и камења, се враќаат во водата. Црквичето над реката се преполовува и половината се урнува. На ѕидот останува само свети Арангел со мечот во раката. Нè гледа од ѕидот и не се помрднува. Бугарското војниче подзапира малку на средината од реката. Се обидува пак да се сврти кон нас и после само легнува, ја препишува водата. Бугарските војници околу Илија, дури тогаш се соземаат. Ама не знаат кон кај да одат. Ако се вратат, ќе појдат и тие по реката. Како и војничето кое не сакаше војна со Србија. А и свети Арангел уште гледа кон реката. Си стои на ѕидот од урнатото црквиче и си одбира луѓе. Може да ги бара војниците што ги залажа ракијата од Илија. Илија велеше: не чини машко да мислее оти може да му падне курето. Туку, сега и тој не знае што да прави со Бугарите што се заборавија. И - виде не виде - и нив ги поведе во нашите окопи. Дури да се смири пукањето, дури да се разберат. А после пак да ги пуштат. Ама некои офицери сакаат да ги бројат за пленици. - Ако тие станат пленици, вели Илија, ние ќе им се предадеме на Бугарите. Ми смо дали реч, вели: - Ние не газиме на зборот, велат војниците што беа со Илија и излегуваат од окопите, тргнуваат. Рипнува капетан Мирковиќ и ги запира војниците. – Тражим да се одржи реч наших војника, вели Мирковиќ, и Бугарите да се пуштат. Наши војници који остали верни отаџбини, ќут кад ја говорим, вели, морају да си останат на зборот. Оти кај зборот, таму и душата излегува... И бугарските војници ги пуштија да се вратат. Си отидоа преку река, во своите окопи. Остана само еден нашинец. Македонец. Ефтим Дракалски, мислам се викаше. Од Малешевијата. Тој не сакаше да се врати. И после стана пеколот. Само што се вратија војниците бугарски и почна отсекаде да се пука, да рига оган од земјата. Од сите страни зинаа ламји за да пуштаат оган. Се нишаат ридовите, потскокнува сета земја. Страшилиште едно. Се чу само: послуга на своја места! Скидај капе са цеви! Лево - 250. Како? Затни му ја устата на оној таму! Гранатом упали му цигарету! Разумем. Се полнат топовите, се затвораат, се зема далечина, агол. Први - пали! Други, треќи... Повеќај угао за пет, даљина 1500, пали! Топовите пукаат, подрипнуваат. Се враќаат назад, фрлаат клоци задници. Послугата ги враќа назад. Повеќај угао лево, више десно! Пусти њега! Ми паѓа земја на главата. Не галамите, нисте на вашару! Над главите ни летаат јата птици. Сè е испреплашено, збудалено, не си ја знае главата. Ќутите, не чујем команду! Где су пешаци? Ништо без пешадија. Некој треба да тргне, да им го земе столот. Стани ти да седнам јас. И празната окопа треба некој да ја зафати. Бам, бум, се крева земја, камења, чад. Од чадот ништо не се гледа. Ало, друга, ало, друга. Прекинута веза. Што ќе правиме сега? Кој сака нека се тепа. Послугата излегува, ги испукува топовите и пак назад. В окопи. Луѓето се бели во лицето од страв, од барут. Ништо не им се зборува. Само ќе истрчаат од окопите, ќе испукаат и пак со трчање ќе се вратат в окопи. И после слушаме - „ура“, наближува кон нас. Идат Бугарите. Почнува колењето: нож на нож оди. И тогаш човек збудалува, не знае кај оди, во кого ќе удри. Се слуша офкање и газење. Гледам само сенки се меткаат околу тебе. И она „ура“ веќе влегува во нашите окопи. Ама какви окопи, сега сè е преорано, раскорнато, затрупано. Сме се измешале со гуштери, со змии, со кртици, со разни гадурии. Не се знае кој е полиот. Некои настрешници веќе горат и многу војници бегаат. Ги фрлаат пушките и замаглуваат. Некои и се предаваат. Од зад мене, наеднаш слушам: долу оружјето! Јас ги кревам рацете, се свртувам. Над мене стојат бугарски војници со штиковите на пушки. Ко арангели ми стојат над главата. Се чудам оти не ме убиваат. Што ќе им сум јас жив? Да сум некој офицер - у реду! Ќе ме сменат за некој нивни офицер или нешто ќе разберат. Вака и јас ништо не разбирам. Велат: ајде и - ајде! И тогаш почнува нешто да свири. Свири и се доближува. Удира зад нас и Бугарите полегнуваат. А јас, наместо да легнам, почнувам да бегам. Ништо не ми се вдаде друго освен да бегам. Нешто како да ми шепна на уво: бегај, Јоне, дури имаш пат за бегање. И прескокам човечки трупови, истрбушени коњи, отфрлени седла. Гледаш: рака овде, нога онде, црева, оголени коски. Касапница. На по некој војник уште му колка душата, не се предава срцето. Колку да ја отвори устата, да ја спомене мајката своја. Ама јас ништо не догледувам убаво, бришам ко ветар меѓу нив. Бегам и од нив, бегам и да не гледам. Помислувам дека сите мртовци викаат и идат по мене: ми бараат вода, помош. Во бегањето осетив нешто ме дожеже во ногата, кај прстите. Како во жарје да сум стапнал со стапалото. Клекнувам, се фаќам, а прстите ми се лепат. Нешто млако ми врви меѓу прстите и ми ги залепува. Ги бришам на ногавицата од панталоните. Кога се исправам го здогледувам Наќета од Церово. Ја истранил главата, мислиш спие. Викам: Наќе, Наќе, ама не ми се оѕвива. Околу него куп празни чаури. Нозете му се одвоени од трупот. Како да сакале без него да побегнат. Си го зел делот Наќе, ги фрлил потковиците човекот. Немам време ни за жал, ни за плачење. Пак бегам. А кога почна да се замрачува, почнаа и нозете да ми натежнуваат. Како од кал да ги вадам, од батачка. Нозете не се креваат, а сон ме надолува. Ми е страв да не пуштам корен во земјата. Очите сами ми се затвораат. Да можам би си ставил потпори на клепките. Да не ми паѓаат, како што паѓам и јас. Ќе удрам во нешто, ќе се подразбудам и пак одам. Месечината грее, ама ладно е, ме студенка. Ми помага само со сенката. Оти сенката иди со мене, по мене. Не ме остава да бидам сосема сам. И така: одам, заспивам и паѓам, паѓам и се разбудувам и пак одам и пак спијам. Тогаш ми се стори дека слободата е најголема во сонот и дека најмногу се исплатува да се бориш за сонот. За едно човечко заспивање, наспивање. И разбрав тогаш како се спие исправено, на одење. Чекорите ти работат, а душата ти спие. Очите ти се собираат, ти се затвораат ко склопци. А и да се пулиш, ништо не гледаш. На кокошка ноќе не ѝ се гледа. Бегам, а нозете не можат да му избегаат на газот. Битиса: газот ќе ми ги посере нозете... Не знам колку време сум одел со спиење, ама ме најдоа паднат. Ме разбудија некои наши војници. Ама не можам да станам. Крепа ми е сторена ногата. После ме расобуја, ме подзаврзаа и ме кренаа... Времето врви, а раната никако да заздрави. Ми се нафрлија некои зрнца, некои меури. Почна и гној да збира, да скапува месото. И кога видоа така, се рече да ме пренесат во Лазаретот. Кај Битола. Мала Богородица беше замината и фатија дождови. Некои рани есенски дождови врнат. Секиден, ко за инает. Велика Влегуваме во селото, а како во туѓо село да влегуваме. Зејат куќите, пондилите. Нема ништо да лавне, да мукне. Од никаде ни збор, ни одговор. Секаде темница се натискало. Ги разминуваш куќите, како луѓе со извадени очи, извртени. Сè е шаштисано, штрбаво, огрдено. И селото, што е село, без луѓе е пусто. Сè е пусто, не се догледува пустината. Им послав на децата. Им ја фрлив рогузината на чардакот, и така им седам долу кај нозете, стрежам. Тие нешто бладаат, ќе ја клоцнат чергата со нозете, ќе го соберат ложникот, ќе офнат и како ќе офнат тие, така и јас офнувам. Ножови ми врват овдека. Потоа им го слушам дишењето: тешко, како дување во прсти со подноктица, предишено. Седам и гледам како смртта ми влегува дома, и ми се дроби срцето, ми се кинат џигерите. - Господе, не земај ми повеќе, господе, се молам, преколнувам. Запри, господе, господине, не земај ми повеќе, си шепотам. Зар цела куќа ќе ми ја соголиш, зар сите мои рани со земја ќе ги потиснеш. Не земај, господе, само од мене, земи и од друго место, си ја валкам устата. Веќе не знам што зборувам. Ноќта изминува, а Капинка се бапка, се тепа, ја удира главата на перница. Ја дроби сламата во перницата, излегуваат осилки и прашина околу главата нејзина. - Оф, мајче, ќе викне и ќе ја сврти главата настрана. Којзнае каква сила ѝ стои во главата. Таа ќе офне и мене пак студен нож ќе ме удри овде, во срцево. И ја земам главата, и ја пикам в пазуви, и го бришам лицето што малаксува. - Чекај, Капинко, велам, не предавај се! Есенва ќе те учам да предеш и да везеш. На реката ќе ѝ речеш: „како што брза водата твоја, така да ми е брза работата моја“. На пилето ќе му речеш: „како што ти работат крилјата, така да ми работат рацете, прстите“. И кошула ќе веземе, и велам, твоја рака ракавите ќе ги везе. Не ме слуша. Јас едно и зборувам, таа друго ми кажува. - Си дојде Ангеле, вели, сега ќе дојде Ангеле, ќе промрмори и пак офка. Ѕвездан не офка толку. Дали подоцна го фатила болеста, или не е со истата болест? Тој не ме потплашува како Капинка. Ги гледам обајцата и се траштам: како да си помогнам, кој да ме научи нешто? Нема кај да побараш помош. Помош немаше и порано, ама имаше луѓе. Сега и луѓето избегаа, сега нема ништо. А и што можат луѓето да ти помогнат, кога секој се плаши од секого. Господе, си мислам, дали може без лек, така од ништо да ми оздрават децата. Да може во болеста да никне билката за болеста. И мислам како недугава. А и што ќе правиш сама во ова колнато време. Треба. сам да се караш, сам да се тепаш. Ништо друго. И си почнувам: - За која куќа се спремаш, Капинке, капко моја попарена. За каде, желнице, желки мене да ме подујат? Та, таа куќа отсекаде е затната, со студена земја и со вода е заградена. Како ќе крепиш толку тежина со твојата снага нејака, изнемоштена? Поведи ме барем и мене, да ти понамалам од земјата, од тежината. Како ќе ги гледам другачките твои без тебе, што ќе им кажам, што ќе им изговорам? Како се задена во вас црната, црна мене да ме остави! Зар нема веќе да ме поризаш, зар вечно ќе ми бидеш лута? Дали не знаеш дека никој оттаму не се вратил, си редам, ама тивко да не ме чуе, редам, и со жешки солзи го утопувам лицето. И стојам така над неа: втрештена, опалена, изгорена. Ја тажам, се тажам. - Душата ми се собра, вели, еве ја овдека, мамо, сета ми е под гушава, вели Капинка. Ко јазолче ми се заврзува под гушава, во забиве, вели. - Немој, Капинке, велам, не плаши ме, мајчеле, ѝ се молам. Прашај како ми е мене? Прашајте ме, има ли некој да ме праша мене? По тие зборови, некаде во зорите, почна да се тресе, да се оладува. Погледот ѝ се замрежува, душата и се дели од снагата. Бара некој пат што не се гледа, се искачува, се мачи и се одделува, се оддалува. И така, така, ми угасна... Капинка моја. А како да не плачам?! Тогаш не можев, не ми останаа солзи. Сè во мене беше секнато, сета вода скината. Ја закопав сама. Ја однесов на магаре. Кревај, кревај, не се крева, тежината нејзина голема. Црева ќе ми искине. А женска сила за на носила. Е, некако ја однесов. Ископав дупка покрај другите гропчиња, и ја закопав. Така неиска-пена, непроменета, непреоблечена. Ја покривам со земјата и се чудам: кај отиде огнот нејзин, како остина толку? Ја закопувам Капинка, а се молам Ѕвездан да причека, да не умира денеска. Веќе немам сила, не остана душа во мене. Трчам дома и пак се молам да не брза смртта, да не ми го зема и Ѕвездана денеска. Преколнувам да ми даде мувлет, да ми остави време. Влегувам дома и си зборувам со Ѕвездана, а пак сама со себе. – Е, ја испратив Капинка, синко, велам, си отиде Капинка. Ни се налути нешто, велам, нешто многу ни се налути и си отиде. Ја викав, ја молев да се врати, велам, ама не се врати. И никогаш не ќе ни се врати Капинка наша, велам. Ѕвездан само ги подоцкрива очињата, ја одлепува устата, усте мое златно... - Мамо, вели, дали и јас ќе умрам, мамо?... - Не, сине Ѕвездане, не ѕвездо моја, му велам, кој ти рече дека ќе умреш? - Капинка, вели, каде е сега Капинка? - Надвор е, велам, Капинка, в градина е, велам. - Ќе се врати, прашува Ѕвездан. - Ќе се врати, велам, отиде да ја навади градината. - А оти не ме викна и мене, прашува. - Ќе те викне, велам, и се штипнувам одзади, си го прегризувам јазикот. Господ да не чуе. - Не давај ме, да умрам, мајко, ми вели Ѕвездан, не давај ме, мајчеле, однеси ме некаде, вели, скријај ме, мајчеленце, вели, се моли. А кај да те скријам, си мислам, кај да те скријам, мако моја мачна. Нема криење, си мислам, нема такво место. Да го знаев тоа место, си мислам, на рамена ќе ве носев, ќе одев со години, со векови, ко светец ќе се мачев, по трње боса ќе одев и ќе ве одведев, си мислам. В уста вода ќе ви носев, в грсти, в раце, без раце да останам ако не ви носев, си мислам. Ќе одев и кај што змиите гризат железо, нема мака за мајка, мачки да ја јадат, нема мака за живот, си мислам, ама пуста јас, вака само ќе ве гледам како ми бегате од раце, се посама ме оставате, си мислам. Да страдам со вас и пак да сум без вас, си мислам. Господе, што ти прегрешив толку многу, си мислам, кому му сторив толку лошо, та сето лошо да се загне по мене, си мислам. И вртам околу постелата на Ѕвездана. Ми е страв да го пофатам. Рацеве уште ми мирисаат на земја. На пресен гроб ми мирисаат и ми е страв да го допрам. Па чинам поврти се околу постелата Ѕвезданова, испули му се убаво и слези долу кај кравата, кај телето. И ќе ги одврзувам, ќе ги преврзувам, ќе ги чешкам по вратот, не знам што правам. После ќе излезам во гумното, ќе завртам околу стежерот, вршам околу куќата. Па ќе се качам, на прсти по скалите, ќе застанам пред вратата и ќе го ѕиркам Ѕвездана. Ќе го наслушувам. Ми е страв да влезам наеднаш, не знам како ќе го најдам. Дали ќе може да ме види, уште некој збор да ми проговори. Го гледам - спие. Знам дека спие, оти му се поткрева мешето. А може да е во несвест или само задуман. Не знам, не можам да кажам за сигурно. Некогаш ќе вика, вика, па ќе се изгуби. По некое време пак ќе се поврати. И ќе се превиткува. Ќе се држи за мешето и рацете, и колената ќе ги собира на едно место. Се клапчи, се превртува, колаче се прави. И вреска, ко кутнато прасенце. – Оф, мајко, оф леле, мајче мила, вика, кај си мори мајчице? – Тука сум, Ѕвездане, велам, ама поарно да не сум. Што сакаш да направам, велам, и тоа малку ќе се успокои, ќе се уталожи од гласот мој. И ќе ги испружи нозете. Се олабавува детето, му спласнува болката. Ама уште тешко дише. Со мака го истерува воздухот. Небаре низ иглени уши вдишува, издишува. Клекнувам до него и со шамијата од глава му го бришам челото. Го гледам јас, ме гледа и тој мене. Се гледаме, си го подаваме срцето. Не оставај ме и ти, господе, се молам, барем ти опсени ме, велам, подгази ја маката наша. Ѕвездан пак се мешколи и со напнување, со триста сили, ќе ме праша: - На што лае, мамо, кучено, вели, на што лае онолку Чако? - Не лае на ништо, велам, кај слушаш лаење? - Лае, вели, не го слушаш дека лае? - На кого да лае, сине, му велам, на што да лае кога ништо не врви. Жива здивка нема во селово, велам и го гле дам во лицето. Кожата му е бела, му се изѕира ко излитена кошула. Нема капка крв под неа. Вода да се напие низ кожа ќе му се види. Само уште една жиличка му удира на вратот. Потклоцнува, мислиш некоја врвка е што ќе пукне, ќе му се скине. - Однеси ме кај кучето, ми вели, жити мене однеси ме, вели, сакам да го видам, да си поиграм. Оф, мори мајко, си мислам, сите во маката бараме мајка. Мајка да не се најде. И да ја влечеш по земја мајката, со кукачка да ја влечеш, таа пак ќе те жали. И во влечењето да се сопнеш, да паднеш, мајката пак ќе рече: мене да ме нема, чедо, оти да не бев јас, немаше да паднеш и да се удриш, ќе рече. Покрај болката од чедото, мајката ја заборава својата болка. Затоа во маката ја бараме само неа: Ѕвездан ме бара мене, а јас мојата мајка. А си мислам: дали ти си за играње, дали ти си за куче, кутале мое, кутро. Или ова ќе е последно нивно видување, збогување, што ли? Го грабнувам детето, Ѕвездана мој, и трчам по скали. Слегувам во гумното, го вабам кучето. Викам: на, Чако, на! Небаре нешто за јадење да ќе му дадам викам по кучето, ко улава. А детето ми ги врти очињата, едно ваму, другото - онаму. Мислам кучето го бара, така, со очите. А гледам модар камен устето му станува. Вилиците му штракаат и дишењето му е тночко, плитко, разредено. И како што гледаше така, подлипна, наеднаш ги преврте очињата крвјосани. Ми се лизна од рацете. Ко сапунче ми се лизна. И јас почнувам да викам. Колку што ме држи гласот викам, небаре од змија касната. А не знам што викам и по кого викам. Знам дека нема кој да ме чуе, нема кој да ми се оѕвие. Ама имало. Ми дојде. Однекаде слушам, како оддалеку слушам: – Што е, мори Велико, што ти стана, кој те удри? Се обѕрнувам и го здогледувам Лазора Ночески. Не знам од кај се најде, никој в село не остана. Се фаќам под гушата, се тријам, се прибирам, се соземам. - Господ ме удри, Лазоре, велам, и Ѕвездан ми свисна. И Ѕвездан ми отиде, велам, така увилена, вудвосана. - А Капинка, кај ти е Капинка, прашува Лазор Ночески. - Капинка одутрина ја закопав, велам, а Ѕвездан за вечерва ми остана, велам и ги кревам очите кон кај што навалува сонцето. - Е пукни сега, господе, викам, што ќе ми земеш повеќе: опинциве, болвиве, што, викам. Земи ме барем и мене, викам, за да немаш повеќе работа кај мене. Земи ме, викам, да не се вејам како суво дрво, како вејавица. Луѓе, викам, ако го сретнете некаде господа, викам, убијајте го, не мислете му ја, искршете му ги нозете, изгазете го, викам. Ах, што не можат очиве да ми го видат!... И така беше сум зборувала, којзнае уште што не сум зборувала, сум ја гадела устата и за господа. Јас викам, а Лазор Ночески му ги покрива очињата на Ѕвездана. Со клепките му ги покрива. Му ги потргнува клепките и му ги затвора очињата. Па после и јас зедов, ја сопашав скутината, и му ја покрив главата. Ама сум ко чкулава во рацете, повеќе го отскривам, отколку што го покривам. Тогаш дотрча и Чако и почна да лае. Туку, тоа не беше лаење, повеќе беше 'ржење, цвичење, завивање. Тажачка, редачка беше тоа. Му стои над главата и не се помрднува од детето. Од Ѕвездана мој. Лелека ко човек. - Е, сега Лазоре, велам, јас ќе одам ново гропче да копам, а ти, да си таков, да го заколиш телено, велам. - Кое теле, мори Велико, се чуди Лазор Ночески. - Нашето, велам, ене го в пондила. - Ама ти да не правиш свадба, првиче, ми вели Лазор Ночески, кој ќе го јаде телето, вели. - Ние, велам, јас, ти, кучено што тажи. Ќе го изедеме за душа од Ѕвездана, велам, и за душа од Капинка и од Ангелета, и од Здравка и за душа од Роса, велам. Сите ми отидоа без јадење, велам, немав со што да ги испратам, што да раздадам. Гладна година, велам, а којзнае како им е сега таму. - Треба некој да ми помага, Велико, вели Лазор Ночески. А кој ќе ми помага, ако појдеш ти на гробишта? Тоа треба држење, подавање, поземање, вели. - Е, вистина е така, велам, ама кој ќе ископа гропче, ако останам за да помагам. - Ќе ископаме заедно, вели Лазор Ночески, јас ќе ти помагам. - И така чини, велам, и одам да го изведам телето. И јас го изведувам телето, а кравата рика по него, пуста мајка, мачки да ја јадат! Рика, дали рика од пондилата кравата, а телето и се оѕвива. - Ене нож во камарана, му велам на Лазора Ночески, ај барем мртвите да не чекаат. Лазор го зема ножот и почнува да го точи, да го намавнува на еден камен во гумното. – Само мртвите имаат време за чекање, вели Лазор Ночески, оти времето, сето време е кај мртвите, вели, и со прстот врви по веѓицата од сечилото на ножот. Го бара секот, колкав е да види. И после го кутнавме телето, а тоа ги раширува очите и ме гледа жално, жално, солзи му се навириле. Мислиш ќе ти проговори, мислиш ќе ти се расплаче телето. Лазор Ночески ми вели да му ги држам нозете кај копитата, а тој му ја свртува главата, му ја завраќа наназад. И му алка под гушата. Му ја бара жилата, зглобот, гркланот. - Не гледај го во очите, ми вели Лазор Ночески. - Како да не го гледам, Лазоре, велам, кога толку жално рика. Мислам дека Ѕвездана го гледам, велам, кога го налегна, кога силно му натежна болеста. Вака и Ѕвездан ги вртеше очите, велам, и вака и тој молеше со очите. Може и Арангел вака ги коли луѓето, велам. - Негова работа, вели Лазор Ночески, и под гушата му го закачува ножот на телето. И брзнува крв дури онаму. Ко чешма блика крв од под раката на Лазор Ночески. А тој ја мрда дршката од ножот, налево и на десно ја мрда и ножот само влегува подлабоко. Кравата рика од пондилата, телето прета со ножињата, веќе не може да се оѕвие. Клоца со копитцата, кркори и полека ги превртува очите, се истегнува. Е, го обесивме на чингелот, под тремот и го дере Лазор Ночески. Му засекува една нога и му ја надува кожата кај засеченото. За да се дере полесно. Се гледа: си ја познава човекот работата. А по крвта на телето роеви муви, слези и летни чинат. Лазор замавнува со раката и ја трга кожата надолу како да слекува мокра кошула. И само вика: – Приготви садови, вика, шкембево фрли му го на кучено, на куче, на, куц на, вика. Кучето ја поткрева главата и само вие, не се помрднува. – Кожава обеси ја, ќе ја штавиме за опинци, вика Лазор Ночески, дробовиве клај ги настрана, вели, ако немаш сатар, дај ми секирче, треба сите коски да се одделат од 'рбетот, вели, се се потпира и се држи за 'рбетот, вели, 'рбетот е темел и скеле на скелетот, гледај да не ти пукне жолчката, вели, многу ќе горчи месото, вели Лазор Ночески и само сече, го дели месото, го складира. Завалувам оган и еден голем котел наполнувам со месо. Да има повеќе, за сите мртви да има. Нека им се најде за подолго време, да не ми идат ноќе на поплака. Еден бут го носам в ќевар. Летно време е, ништо не трае, затоа го кријам кај што е поладно. Го носам бутот, а по мене улишта муви се загнале и ме облетуваат. Жешко е: секакви гадурии и отсекаде. Само во мене е студено. Мислам дека во срцево ми стои некоја осојница, некоја мразарница. Го покривам бутот и се враќам кај Ѕвездана. Ми е страв и него да не го наплуваат муви. Сум сметена, чума да ме смете, веќе заборавив на Ѕвездана. Го однесовме детето на гробишта. Пак на магаре. Што беше тоа писание само мртовци да пренесува магарето. Само мртви да го јаваат децата. Ископавме, закопавме. Вистина по темница, ама ноќта ведра, начичкана со ѕвезди, се гледа, се работи. Да не му даде господ никому таква работа. Поофкав, поофкав, поплакав и на гробот од Ѕвездана, ама суво плачење. Пак немам солзи. И, ајде пак назад, в село. А селото пусто. Од едни гробишта идиме, во други влегуваме. Се измивме со Лазора Ночески, фрливме вода зад нас и седнавме, ќе јадеме. А кај уста ти се отвора, кога за ништо не ти повтува душата. Ама јадеме сосила, се мачиме. Мораш! Атер за мртвите. Ако не јадеш ти и тие не ќе јадат. А месото ни солено, ни пипрено. Сол се нема ни за в очи. А несолена уста ни вода не бара. Ја пиеш, а како осилки да голташ. Некој рече дека од несолените јадења растеле оние отоци под гушата од децата. Сега многу деца имаа гушки. Гушка почна да и расте и на Горица. Од јатрва ми Уља. А солта, пустата, ни се сади, ни се вади. Кај ќе ја најдеш? Некои одеа, бараа, копаа земја. Секаде кај што ќе им се забелее нешто, ко белутрак, копаа. Ќе откопаат малку земја, ќе ја лизнат и ќе ја плукнат. Господ да чува! Туку што да чува? Кај мене ништо не дочува. Сè што ми даде, сè си зеде. Негово си е. Немам против кого да одам на поплака. Нема тука што, нема тука каде. Ме остави квачка без пилиња. По ден-два се вратија и другите селани од планината. Видоа, не видоа и се вратија. Се врати и јатрва ми, Уља. - Што правиш, сестрице, ми вели Уља и влегува во гумното. - Што правам јас, велам, да не правиш ти. - Ами, кај ти се децата, вели, кај ти е Ѕвездан и Капинка. - И нив ги испратив, велам, и сега сум дрво без гранки, искастрено. - Ами, кога, Велико, ми вели, кога, мори душманке, ми вели, ми се фрла, ме прегрнува. Јас стојам така, одвај ја крепам, ја закрепувам, а таа ми плаче на рамена. Истура солзи. Мене солза веќе не ми се поткрева. Ама кога се покажа и Горица, и мене ми гргнаа солзи. И јас плачам на Уља, Уља плаче на мене, и се прегрнуваме така, се префаќаме небаре за борење. - Ај, соземи се, Велико, ми вели Уља после, ај да се соземеме, вели. Од нашите солзи може да им се направат големи вирови на децата, вели, и сиот век во вода да го поминат. Може никогаш суво место да не најдат, вели, и си ги забришува солзите. Прости ми, вели Уља, прости ми ти, за да ми прости и господ. - А што да ти простам, сестрице, прашувам. - Дека избегав без тебе, вели, дека те оставив сама. - Нека ти е простено, велам, ама ти не ме остави, туку господ. Мене господ ме остави, велам, а човекот бил амбар, се можел да собере. И се пуштаме со јатрва ми Уља, ги отпетлуваме рацете, прстите. А народ се собрал во гумното и нè гледа. Јас отрчав во ќеварот и го изнесов бутот од телето. Месото е малку веќе кинисано, наплувано од жешкото, ама се јаде. – Еве, на, им велам на луѓето, поделете го за душа од децата. Луѓето се грабаат, се нафрлуваат, кубат од месото. А тоа живо не се кубе. Само им се лигави и им се лизга во рацете. Им паѓа на земја. И на жените им паѓаат шамиите, скутините, им се расплетуваат косите, ама ништо не ги запира. Го креваат месото од правта и само се борат, се растргуваат. Се дават. Не можат да се погодат како да го поделат. Гледам во рацете нивни и мислам дека тоа и дрвјата околу се наведнуваат да им дрпнат од месото. Ми се чини и гранките се пресегаат по бутот. Господе, што направив, ќе се удават луѓево, си велам, и со очиве ја барам Уља. Ама и таа се смешала со луѓето. Се провира меѓу нив, се чипчи за бутот. И де ќе се појави во навалицата, де ќе ја снема, ќе се загуби. Како некоја речна матица да ја подзема во витлите, во дувлата и пак да ја исфрла на суво. Некој го крева месото над главата и вика, талалика: – Чекајте, луѓе, вика, чекајте да го свариме, па варено ќе го делиме. Луѓето си ги собираат рацете. Жените си ги собираат и шамиите и скутините изгазени на земјата. Ги креваат од земјата и ги тресат, примижуваат од правта. Луѓето и после умираа, денеска еден, утре - друг. Вчера Горно Маало, утре Долно Маало. А може така само мене ми се чинеше. Оти којзнае зошто: секој ден некој умира, а бројот на живите како да останува ист. Само што заборавивме на оние утрински извикувања за на делкање, за на млеко, за на нива. Не гледаш луѓе да киснат опинци во јазот, да поправаат опути. Ги заборавивме празниците спроти кои се миевме глава со лизарчиња сапун. Кога си потуравме вода еден со друг и еден на друг. На смена. Пустите празници што ги пречекувавме со поглед, испилен од сапуницата в очи. И никој не овчи кола, никој не расточува за да ја нато вари со греди, со платици, со плужици, со литри, со страки, со рала, со плетени кошови за Полјаните. Немаше веќе пазарџии што ќе ни донесат сол и газијан и самоделски шеќерчиња од градот. И бел леб што ќе го јадеме како манџа со црниот. Немаше ништо, оти немаше и луѓе. А луѓето како да беа пак тука, в село. Како да не излегол никој од селото, како да не умрел никој од селаните. Може така ми се чинеше од соништата. Оти ги сонуваш и живите и мртвите. Смешано. И утрото не знаеш кој каде е. Како можеше во толку летни ноќи толку соништа да се претераат, толку чуда да ни се пресенат? Утрото ќе се собереме на подѕидокот од меаната Тренческа и ќе си ги кажуваме соништата, ќе си ги толмачиме. - Што ќе биде, господе, вели Јаглика Тренческа, ноќеска ткаев веленце. Ми чкрипи разбојот, вели, ги провирам малките меѓу основата во брдата, и како ќе чкрипнам со чкрипците, така ќе ми се скине јатокот. Не се прима со основата, вели. Се чудам што е ова, вели, го врзувам песијазол јатокот, го провирам и пак не оди. Ништо не оди, вели, се се кине како меѓу ножици да го провирам. Се крстам, наѕирам, вели, ништо не помага. А сонот јасен, вели, се ми е јасно, а се непознато. Па што ќе ми е веленце, ќе си речам во сонот, вели, кого ќе женам, кого ќе мажам. Пусто нека остане си велам, вели, и веленце и разбој и кросно и брдила. И како што си велам така, вели, однекаде, оддалеку, ко од друго село, слушам глас: Ајде, жено, се раздени. Тоа Доксим, мажот ми, ме тера да го навадам пиперот дури не стегнало сонцето. - Јас пак, како да сум пропаѓала во некоја длабока тиња, вели Дуковица Вендиоска. Ми пропаѓаат нозете во тињата, вели, па тињата станува песок, па песокта кал, а јас пропаѓам, вели, и викам: луѓе, ја најдов солта. Од цел свет овдека била солта, викам, затоа сме немале сол, викам, и лижам од солта и плукам. Еве ја солта што ја баравме, викам, а луѓе никаде нема. Ја вртам главата налево и надесно, вели, цело поле е празно. Нема луѓе, вели, ни дрвја, ни меѓи, ни межници. Кај сум дошла вака, господе, си велам, вели, и со кого сум дошла олку далеку, вели, во туѓо поле, во туѓа пустелија. Ќе се извардам пак наоколу, вели, и полето одново ќе ми заличи на нашето, вели. Ќе зинам пак да викам, вели, и тоа е некое празно место, кај што никој не поминува. И така, од викањето ќе се разбудам, вели Дуковица Вендиоска. Тоа со солта знам што е, вели, тоа е дека многу мислиме на солта, ама пропаѓањето не знам што е, вели. - Ами сон, ко сон, вели Маса Ќулумоска, некогаш се кажува, а некогаш не се кажува. Овдека ќе почне, вели, во друго село ќе заврши, во оган ќе влезеш, од вода ќе излезеш. Сигурно лошо си лежела, вели, може да ти биле налегнати рацете, вели, може да ти слегла месечината на перница. Сон, ко сон, си ги меша луѓето, деновите, местата, вели. - Јас пак сè по некои планини се качувам, вели Мисајлејца Прпушоска. По едни планини се качувам, вели, а по други слегувам. Се понадолу и понадолу, вели, некогаш и пониско од тревата, од калта. Само очите ми се над земја, вели, и се е повисоко од мене. И жабата е повисоко од мене, вели. - Тоа се грижите твои, вели Уља, јатрва ми, тоа се маките твои. - Ама еднаш, вели Мисајлејца, еднаш како да сум терала говеда на Пржница. Кај говедарникот. А од Пржницана извира вода, вели, сегде кај што сум згазила со нога излегува вода, вели. Рика, гргори водата и ми ја подзема земјата под стапалата, ме поткопува. Јас се фаќам за ова, за она, вели, ама ништо нема крај мене. Водата се исправа како човек кога станува од постела и ме турка, не ми дава време и да викнам,вели. - Јас голема вода сонував, велам, кога ми го зедоа Јона војник. Си кажуваме така жените, што сме виделе на сон: вака беше, онака беше. И мене не ме трае срце, велам: – Јас кога ќе си легнам, мислам дека никаде нема празно место за сонување. Легнувам, а мислам дека не сум легнала, дека сум се свиткала некаде високо над рогузината, над ложникот. Како црвец во кожурец. И така како што лебдам ко ветрушка, како спипиле, заспивам и под мене се отвора нешто и јас почнувам да паѓам. Како во гумноно наше да паѓам. А не паѓам како што се паѓа, велам, туку онака простум, како мачката што паѓа. Се фаќам после за главата, за нозете, по рацете, никаде не ме боли. Сè разгледувам: во гумното е изметено, чисто. Пипер да макаш на него. Гледам во гумното, а оздола од под куќа, ете го Јон, човекот мој. Наближува и се смее. Беше обул едни нафиксани кондури и тропка по камењето. А кондурите светат. Огледало. Можеш да се огледаш на кондурите, да се видиш каков си. Можеш и раска да си видиш во очите на кондурите. Можеш и да се исчешлаш и патецот да си го исправиш, да си го поправиш. Иди така, Јон мој, и се смее, а смеењето некако не му стои како порано. Гледам: устата му е празна па затоа и смеењето му е празно. - Леле желен, Јоне, му велам, море кај ти се забите, велам, кој ти ги извади сите заби од устата? - Сами ми испаднаа, вели Јон, ми се разнишаа и ми испаднаа. Сите заби в рака си ги собрав, вели. - Леле мажу, велам, со што ќе јадеш сега сув леб? Со што ќе кршиш ореви и лешници, велам, го жалам. - На сите војници им паѓаат забите, вели Јон, цела војска е без заби. Вилиците им се преклопени, вели, образите пропаднати. Ако зинат да зборуваат или да се проѕеваат, вели, јазикот им бега и надвор им испаѓа. Надвор од устата им испаѓа, вели. И што дека зборуваат, вели, кога не можат да се разберат. Во празните усти и зборовите се празни, вели. И се враќа назад, си заминува. - Море, чекај, кај одиш, велам јас, уште не сум те видела убаво. - Јас дојдов само за толку, вели Јон, толкаво е моето видување. Немам повеќе време, вели, оти имам многу пат за одење. Повеќе за одење, отколку за враќање, вели Јон и се оддалечува надолу, ми се губи под куќата. Сакам да потрчам, да го припрашам уште нешто, уште колку време ќе служи војска да го прашам, ама не можам да пречекорам, од место да се помрднам. Како некој да ме посадил, да ме заковал во земјата. Го истегнувам само вратот, и во тој улав час ми иди да ја одвртам главата. Ама и озгора сум притисната од некоја жештина. Нешто ми стои на глава, како тепсија со жежок зелник, како табла со топли лебови. Како да одам со ручек на нива, ми тежи. Стојам така подврзана, а никој нема околу мене. Дури и сенката ништо не ми кажува. Оти сум ја подгазила со петиците и никаде не се гледа. Стојам и се потам, тук по лицето, секаде сум растучена од потта. Не гледам ни кон кај ми отиде човекот, кај ми се загуби. И така, во стравот, се тргнувам од сонот. - А Јон, не праша за децата, Велико, ми велат жените. - Не ме праша, велам, за ништо не праша. - Кај ќе праша со празна уста, вели Маса Ќулумоска, неговите испаднати заби се децата. Вашите умрени деца, вели. - Е тој нека е жив, ако е жив, велам, уште тој ми остана... – И уште многу ќе се забави, вели Маса Кулумоска. Затоа не останал, вели, и затоа не си можела да го пристасаш, да го повратиш. Нагаѓаат така жените, нагаѓам и јас, се лажеме меѓу себе, се тешиме. Доксим Тренчески само ја подава главата од меаната. Чека некој да влезе, ама никој не влегува. А кој да влезе, кој има пари за да влезе? Со гурелки ништо не се купува. Јон Нè качија на воловски коли и нè носат кон Битола. Над Живојно им беше пунктот и - ајде, ајде надолу низ калта, низ полето. Во Живојно подзапревме крај војничките гробишта. Гробиштата се заградени со тел и имаат дрвени крстови. На француските гробишта пишува: „Умро за Француску“. Кај се најде и овде Франција, мајката, си велам. Ние за кого умираме, си велам, еве сите држави си прават гробишта, а нас не потфрлаат во туѓите. Неколку војници палат свеќи. Потоа седат на гробовите и гледаат в земја, под себеси. Како себеси да се гледаат во гробот. Дали се прашуваат кај ќе ги напрчат нозете, кој ќе им ја јаде пченицата, кој ќе им го посети гробот. Пак одиме. Колите тресат, ние фрлени на нив, како снопчиња пченкарушки, се тресеме. Некој лелека. Ама никој не те слуша, никој не знае дали некој лелека или колите чкртаат. Времето никакво: не се расправа, не се поткрева, не се потргнува. Прокиснуваме ние, прокиснува цела земја. Тече водата, се разлева низ стрништата, низ ливадите, низ конопиштата. Џглиботи под колите. Колцата ја сечат калта, ја месат, прават плитари. Ја прават подлабока. Само напати ќе дувне некое ветерче, ќе одлета некоја чавка, ќе испишти некоја сојка и ќе ги истресе капките од голите гранки на дрвото. Одиш, одиш така, дее, ајс, отсебо, дее, па после охаа, ќе свика некој од војниците, од комората. И ќе ги запре воловите. - Овој е умрен, ќе рече, да не се мачиме и со него. - Блазе се му, се спаси, вели едикојси од ранетите во колите. Си замина човекот, ја скрши стомната, вели. - Ај, не плукај спроти ветрот! – Денеска тој, утре ние, велиме и се собираме, се смалуваме. Мислиш и главата ти е смалена од студот. Се фаќаш за глава, а како лешник да фаќаш со прстите. Умрениот го сметнуваат, го запретуваат. И колите одново почнуваат да чкртаат, да нè тресат. Како чекрк да вртат. – Кај сме, браќа, кај одиме, ќе праша некое војниче од колите и пак ќе се онесвести. А дождот врни, вејврни, нè удира по тилје. Сето небо е одзатнато, ништо не го запира. Покрај нас се точкаат војници. Ко сенки, ко сеници се точкаат: со пушки, со ќебиња, со украдени сакми, со некакви врзопи преку рамења. Се делат во групи и одат на линија, на касапница. Дали од дождот или од тежината, лицата им се искривени и побелени. Кожата им се наѕира низ брадата, како снег од под сува трева. А Лазор Ночески велеше: „Овца што не може да го носи руното, ни овцата е овца, ни руното е руно“. По планините, овде-онде, се белее снег. Патем ни умреа уште два-тројца. И ги испративме со очите. Стасавме некако до тоа, Лазаретот што го викаат. Нешто како болница. Во Сива Вода, место викано беше. Близу до Битола. Првин нè острижија. Нè стрижат со искрвавени машини, оти машините им заглавуваат од вошки. Нè мијат некои чесни сестри, нè преслекуваат, нè преврзуваат. Лежиме изранети и чекаме за потаму. На брлог крпи и слама, сламарици. Околу нас мириса на чпирт, на јод, на ракија. На некои им ги отвораат раните, им ги вадат парчињата железо и пак ги зашиваат. На некои им сечат раце, нозе. Со пили, небаре бичкиџии. Луѓето викаат, офкаат, се подземаат гласовите, лелеците. Сè слушаме, сè е до нас. Дојдов и јас на ред. Се гледам заслабнат, ушите ми бучат, аливцата се мавтаат на мене. Олеснет, што се вели, и ветрот може да те крене. И мене ми го пресекоа палецот на ногата. Како шупливо јаболко да отребија. Сакаа да ми ја сечат ногата до колена, ама јас не ги оставив. А може да не ги остави еден од француските доктури. Бен, бјен, ла ова, ла она, не ги остави. Лежам така и си мислам: кој ден е денеска, колкави се децата, што работат, што им дава за јадење Велика, како излегува накрај. И мислам дали се моли за мене, дали пали свеќа и за мене, дали му ветува масло на светецот? Си мислам, а не знам која мисла од каде ми се пријавува, од каде ми се прикажува. И лежам така запашкан, како туѓинец во постелата. Сè ми се врти, ми подбегнува, ми пристудува. Мразурец ми се мавта во срцето. Гледам замелушено, замаено и во ушите ми црцори нешто ко штурец. Од каде штурец, си мислам, па после тоа црцорење ми иди како тропање на матарки, на вилушки, на лажици. Ќе потропа така, па ќе ми се подизбистри во главата. Ама тоа трае кратко. Црцорењето пак ми се враќа и ме занесува во некои места коишто од некаде ги знам. Изгледа дека некогаш сум поминал таму. А може да сум живеел таму. Оттаму излегуваат некои луѓе и ме поздравуваат. Сите луѓе се стари и по тоа знам дека ме познаваат. Никојпат не сум ги видел млади тие луѓе, откако знам за себеси и откако знам за нив. Светот ми се врти и ми се повраќа од него. А идат и некои добици за кои не се сеќавам да сум ги спрегал, да сум ги товарел. Ми се доближуваат, ги пoткреваат своите топли муцки и ми дишат право в лице. Ме топлат со дишењето што им мириса на изџвакана трева, на преживана лигушка. Како тогаш да се вратиле од пасење. Не знам од каде толкава милост кај нив, не знам кој ги научил толку човечки да ме гледаат. Нивната милост се престорува во милосрдие. Ја свртувам главата настрана и пак се гледам запашкан, како туѓинец во постелата. Како тезгере фрлено,запотегалено. Од Битола идат некои лиферанти, проматари и, скришум продаваат тутун, ракија и некои лепчиња ко симиче, ко пресница. Носат меѓу ранетите. И кој има пари ќе си купи, а кој нема - ќе гледа и ќе си собира плуканици, ќе подголтнува. - Битола е полна војски, велат лиферантите, проматарите, и офицерите само се коцкаат и само се курваат, велат. А вие овдека си ги собирате цревата, велат, си ги мотате на прсти. Еба ви среќата, велат. Во Битола само на војници и на курви се сопкаш, велат. За едно кравајче леб ќе ти го кренат фустанот, велат, за една чаша ракија ќе ти се расчекорат, ќе те опчекорат. На Французите им дојде курва дури од Париз, велат, некоја редоселка со голи нозе. Некоја издавлива лајпрда, Сара, велат. - Море, пиче мајчино!... Некое војниче ќе викне: напоље! и лиферантите, проматарите излегуваат надвор, а влегуваат некои доктури и некои чесни сестри со капи, ко со крилца од ластовица. И одат од кревет до кревет, од човек до човек. За секого прашуваат по нешто. Ние не разбираме што прашуваат. Мрдаат со главите, со ушите и сите смрдат на јод и на ракија. Изгледа сè е веќе пијано, цел свет е пијан, никој ништо не работи неопијанет. Врват меѓу нас, како отворени казарници и ни даваат некои лекови, нè преврзуваат. Ние лежиме со повенати раце на ќебињата. До мене лежи Црногорецот Гојко и ништо не му мрда. Само устата му мрда. Се чу дека куршумот му поминал некаде низ градите и ништо не му скинал. Како да бил негов роднина. Му врвел куршумот и му забиоѓал и срце и џигери и сплинка и бубрези. Сите дробови му ги забидел и му излегол под плешката. Среќа за неверување беше имал Гојко, ама пак беше несреќен човекот. При сè што не му скинал куршумот, пак нешто ќе да му имаше расипано. - Убио сам два ненаоружана човека, вели Гојко, и не дају ми да спавам. Одузели су ми сан, мајку им њихову, све ми одузели... све ми одузели, вели, повторува, ама некако нечисто. Зборот му кркори уште долу во градите. Уште кога ќе го смисли зборот, почнува да му кркори. - Питам ја лепо, вели Гојко, колико Срба су побили Турци у овом крају, а један каже: - Ич. У овом крају није било Србина до овог дана, каже, и ја му одрубим главу. Другиот му рекол: – Е, задоцнивте, браќа, пред вас дојдоа други, му рекол, и не оставија ништо за вас. Што ќе земете сега вие: калва од ушиве или калва од под ноктиве ќе ја земете, му рекол и Гојко и нему му ја истркалал главата. Дури онаму, долу, надолу, кажува Гојко, а очите му светат небаре пулајки. Мислиш сега ќе брвне да плаче, да се изнаплаче. Ама не може, го боли. Убиените луѓе го мачат. Кога би можел Гојко одново би ги оживел, одново за да ги убие. Малку му е еднаш да ги убие, ама крастајци голи! - Твојата глава не е за на две нозе, му велат. - Не уједај кад немаш зубе, вели Гојко. Лиферантите пак идат и од нив слушаме дека Германците на Пелистер искачувале топ. Некој голем топ, како куќа. Низ цевката можело ѕевгар волови да помине. Сосе кола натоварена сено. Море, мајката, си велиме ние и тогаш мал-ку подзапираат офкањата. Сите мислат на топот што може до половина да ја дупне земјата. – Мислам дека топ ме удри, блада некое војниче, мислам дека топ ми ја скина раката. И слушаме дека на Пелистер врне снег и дека од снегот не можат да го искачат топот. Илјадници војници, а може милион војници, го туркаат топот, слушаме. Тие го туркаат нагоре, а тркалата му пропаѓаат во снегот, му завлекуваат. Се лизгаат и му заглибуваат во снегот и во земјата, слушаме. И земјата не го крепи топот. Само по една педа или по еден чеперок на ден го поттурнуваат, го помрднуваат нагоре, кон Пелистер. И слушаме: во градот има многу просјаци и има многу црни војници, со обетки на ушите и на носот. Некои велат дека тие јаделе деца. А офицерите само играат карти, слушаме. Ги клавам рацето под ќебето, си ги фаќам една со друга и нешто ми запнува кај глуждот. У баја! Да не сум удрен и тука, си мислам, и ги вадам рацете. Гледам мртва коска ми излегла кај глуждот од левата рака. Ја фаќам: се мрда, небаре желад да ми влегол под кожата. И тогаш видов колкави нокти сум пуштил и колку јагниња ми пасат на ноктите. - Јагниња на ноктите носат среќа, велам, сигурно Германците нема да го искачат топот. - Какви јагниња, бре недоделкан, ми вели еден даскал тоа е кусок на соли и на минерали. - Море грамотен човек, му велам јас на даскалот, да не си учел нешто за крал, за цар, му велам на даскалот, Харалампие ли се викаше, му го заборавив името. Не можеш сите да ги паметиш. Токму ќе му го научиш името и ќе го однесат. Па ќе донесат друг. Го земаат, го стрижат, му ја лупат главата ко компир и го шијат. А некому кожата му е стара и танка, не му се шие. Му се кине, ко излитена шамија. Нема кај да се зафати конецот, нема на што да запне. А крвта си линее, се празни човекот, се усукува. Луѓето над него се мачат, а и тој се мачи и истрпнува. Го покриваат и го изнесуваат. Му го гледаш леглото празно. Мислиш дека душата уште таму му скока и се тркала. И од тоа гледање ни останува по една сенка во очите... Како да си гледал во некое кандило, во некое сонце. Замижуваш после, а кога ќе ги отвориш очите таму веќе легнале друг човек. Едната нога му се држи само на ногавица. Ја сечат ногавицата, ја поттргнуваат и ногата му ја извлекуваат сосе алати. Се гледа коска со засирена крв, црна. Како смола на пресечено дрво. Меѓу ципите нема ништо. Само гол мев и празни црева. - Бем ти живот без муда, вели Гојко. Го наслушуваат со една цевка, ко инка, му го слушаат срцето, ама ништо не се јавува. Му клаваат огледалце на устата, не се замаглува. Ај, со здравје. Легалото пак е празно, а како уште да има некој на него. Се стемнува. Кој може да спие - спие, кој не може - офка. Или штути со очите некое вратниче во мракот. Сакаш да појдеш некаде, барем со погледот да појдеш до некаде. Да видиш што има, што нема. Да се сретнеш со бога. Ама и во него се гледа со неверица. Никаде го нема. Никого не го клава на газот. Веќе немаш во ништо верба, па и во бога се сомневаш. Се слуша само некое чкртање на болни дробови, нечие пискање на носот, како на врбово свирче. И сето тоа излегува надвор и се смешува со некое далечно прилајување на куче. Значи, уште има живот. Кај што има куче, има и здрав човек. – Да му го закачам на ваков живот, вели едно журчанче, преврзано преку очи. Тукуречи половина глава не му се гледа од преврската. Ако не прогледам, вели, што ќе барам да се враќам дома. Што ќе барам, кога никого не ќе можам да го видам, вели. – Сега и јас не гледам, му велам, сега е ноќ и никој ништо не гледа. – Е, фала ти што ми кажа, вели журчанчето, значи сега сме исто несреќни. Некој во сонот зборува, блада: – Ноќта ја испраќам, а денот не го затечувам, кај ми отиде денот и кој ми стои сега на нога, кој ме гази сега мене!... Ноќта е долга, одвај се истргува, одвај се одгрнува. Не му попушта лесно на денот. Ама кога се разденува, војничето пак прашува: - Кој ме газеше ноќеска, вели, кој беше качен на мене. Ништо не му правам, оти ништо не можам да му направам, вели, вие или некој вапер? Ваперите сакаат само ранети луѓе да мачат, вели, и сакаат многу на гајда да играат. Кај да е ваперот, ако чуе гајда, ќе дојде, вели, и ќе се фати напред или на крајот ќе се фати, вели, и ќе ти тежи, ако е фатен до тебе на орото. Кој ми тежеше мене ноќеска, вели, кој ме наседна ноќеска мене? - Што толчи, овој вода во аван? -Ти тежела болката, му велам јас, овдека нема вапери... Овдека вапери сме ние, му велам, а војникот го собира челото, образите, размесува некакво тесто на лицето. Си прави ситни џебурки. И иди пак визитата со црвени крстови, и пак се растура мирис од јод и од ракија. Тропаат канти и болнички носилки. Едни внесуваат, други изнесуваат. И заглавуваат на разминување. И кон кај што одат доктурите и сестрите, таму ни одат и очите. Идат и до мене, ми ја откриваат ногата и ми прават преврска. И ногата одново почнува да ме клука. Знам дека десната нога ме боли, а јас се фаќам за левата. И сè ми чука, удира некое чеканче, потковува нешто на празното место од ногата. Кожата ми се крева до под колена и ме чеша, ме јаде под завојот. Изгледа се лупи, се митари кожата, се менува. Врзан си за постела, немаш ништо да се повртка околу тебе. Немаш коњ да го бодниш и да те фрли и ти пак да му простиш откако ќе се врати и со влажни очи ќе застане над тебе. Секој си е зафатен со раната своја, со болештината своја. Идат пак лиферантите, проматарите: - Го искачиле уште десет метри топот, велат, Германците го искачиле уште десет метри погоре топот. Ако го искачат до врвот, ништо не ќе се види, велат, ни од вас ни од нас. Сега пукаат со помали топови, велат, ама никако да се погодат. Или не знаат да нишанат, или нишаните не им чинат, велат. И на оние отаде и на овие одаде. Германците се во Братиндол и во Ратиндол. Под Пелистер. Со нив има и Бугари и Унгари. За туркање на топовите ги зеле. Оздола се Србите и Французите. Го држат полето и гледаат преку градот. Тие сè гаѓаат, а бомбите им паѓаат над градот, велат. Едно нишанат, велат, а друго погаѓаат. Кога децата се гаѓаат преку куќа, само ќерамидите ги кршат, велат. - Јел ти је страх да умреш, прашува Гојко еден од проматарите, лиферантите. - Страв ми е, вели овој, како не ми било страв? - Страх ти е да умреш, му вели Гојко, а није ти страх да живиш. Треба да ти е стид што живиш, стиди се! - Е, ај, ќе се стидам, вели лиферантот, а Гојко сега уште повеќе се разлутува, ги закрвавува очите и вика: - Марш, џукеле, вика, напоље, лопуже, говно вам ваше. Ви кад би могли и његову руку њему би продали, вика, и очи оног човека, опет ономе човеку би продали. Марш, мајку вам!... - Е, ме гости, бре Гојко, велам јас, убаво ги штави. А многу си ја поганеа устата Србите, многу пцуеја. И за арно и за лошо пцуеја. Не знаеш кај да ги најдеш. Дури ги научивме, само се тепавме. Ќе ти окара некој однавала, а ти скокаш и го фаќаш в гуша. Ко Арнаути скокаме на пцуењето. Не знаевме дека тоа им било „како си, што правиш, кај ќе одиш, кога ќе се вратиш“. Не било тоа налутено карање или друго. Било, како ние што викаме „аирлија работа“. Ќе те мислат нем, ако не речеш „аирлија“. Ама кој знаел. Дури отрпнавме, многу глави се скршија. Веќе месец дена така лежиме, наживуваме. Некои веќе можеме да одиме понадвор, сами да си вршиме нужда. Големата болка како да помина. Отокот на ногата ми спаднува, ме јаде, ми се лупи околу преврската. Ми се корне кожата и како одронат малтер ми паѓа во постелата. Мислам на куќата и сите домашни ми излегуваат пред очи. Ќе се загледам во некое војниче и, наеднаш, над неговата глава како да ме гледа лицето од Ангелета мој. И со чесните сестри исто. Под нивната шапка, како од магла, ме приѕира лицето од Велика. Кога го слушам дождот, ми придојдува да излезам и да наврнам. И после да се преслечам и Велика да ми ги суши алиштата, а јас да спијам покрај огнот. Така ми иде. Откако ќе наврне човек најубаво спие. Покрај алиштата што ти се сушат. Својата смрдеа те уверува дека низ цела куќа те има, дека не си само кај што си. Лежам така префрлен со умот, а Бошко од Сувогрло само си кажува за некаде: – Врвиме, вели, крај еден напуштен логор, вака колку до нужникон надвор, а едно жешко време, вели, секакви творчиња оживеле. И каменот оживува на жешко време, вели, само тревата се суши, друго сè оживува на горештина. Разни лиоти летаат и лазаат, вели, и сè те заебава: муви и болви и вошки и пајаци и змии, а ние врвиме крај логорот, вели, здравите војници избегале, само болните се тука. Нешто зборуваат, не се гледаат меѓу себе, а меѓу себе зборуваат. Се држат за глава, на некои им тече крв од носот, им се разлева по предниците. А не запираат со зборување, вели. Сè нешто бладаат, вели, јазикот им е сув и црн, на крајовите од устите им се смежуравила некоја црна павлага, вели, а мевот им се надул, како на тешка жена. На сите им студи, вели, некои собрани во купче се пикаат еден во друг и се тресат, се пореваат. Се плашат од сонцето. На лицата им лазаат муви, а тие мислат дека се снежинки, вели, привиденија, и стенкаат, викаат. Ние врвиме крај нив и им го вртиме тилот, вели, се плашиме да ги гледаме. Тие колнат, молат за нешто, вели, се дрпаат и се виличат, се фалат. Ги вадат јазиците и плукаат по нас. И сите викаат, вели, а гласот им се оѕвива во нас. - Јел чујеш, Бошко? - Што? - Како моја муда дише. - Ебати кожата за на тапан! - Не смејте ме, луѓе, конците ми се кинат на ранава! – И ние бегаме, продолжува Бошко, и од нивниот глас бегаме, вели, и од сенката нивна бегаме, а сонцето пржи, вели, и земјата се витка како тиквинка. И пука, распукува земјата, вели. Двајца војници влегле во еден бостан и кинат лубеници, вели, кинат и ги удираат од земја. Ќе ги удрат, вели, и после се растуркуваат кој да го земе срцето од лубеницата, кој да го земе попот. И кој што ќе фати, вели, срце, корупка, рендаат, вели, а вода и семенки им капат по брадите, по градите. Страв ти е да ги гледаш, вели, мислиш после живи луѓе ќе јадат. А после чувме и гласови, вели, дека во еден полк се разболеле деветстотини војници. А чувме дека се разболел и еден од готвачите, вели, и тој ден ништо не јадевме, вели. Јадевме само жива пченка, вели, влеговме во една нива и накршивме кочани пченка, вели, и после не болеше многу срце. Не свитка мевот од болка, вели. Зар пишано е, си велев, кој не ќе загине од куршум, да загине од треска, вели, или од некоја мува, од некое бубаче. Ама и Бошко скрши глава. Бити, битиса и Бошко од Сувогрло. Не му издржа срцето. Беше бил многу лошо удрен меѓу ципите, кај што се врзуваат сите жили и корења. Мочта му се затна, му стана гној и го докутна. Му ја затна и устата да зборува. Го изнесоа и Бошка од креветот и кревeтот го посолија со некоја прашина, како ќуќур, како толчена вар. Како кога посипуваат детско лајненце со пепел за да се замети полесно од катот. Така многупати сум ја видел Велика моја да ја заметува печалката. Да знае сега Велика кај сум, си мислам, сигурно ќе дојде. По нурум ќе дојде. Макар ќе стане мрава, пиле, ќе се испровре од некаде и ќе дојде да ме види. – Напати сонувам, вели журчанчето, дека пак сум прогледал. Со обете очи гледам, вели, и се радувам во сонот. Значи сум сонувал дека не гледам, вели, и излегува дека она што го сонувам е јаве, вели, а ова што е вистина е сон. Ебаму газникот на животот, вели, кога не знаеш кај живееш: на сон или на јаве!... – Ај, не јади многу раноклек! Некаде надвор завива куче. – Ово ќе да опет неко умре, вели Гојко. И вели дека кучињата вијат само кога умира некој човек. Ко ли ќе да буде, си зборува Гојко. Утрото мртов беше Гојко. На спиење беше му се испроврела душата. Дојде време да се враќаме назад, на фронтот. По единиците свои. Тие што оздравевме одиме и ни е жал за оние што ги оставаме. А тие се радуваат дека уште не се оздравени. Тука им е посигурен животот. Од долгото лежење сме заслабнати, сме загубиле од силата. Сме се прележале, што се вели. А одењето не е дондека. Оди, оди, чиниме, па подзапри. Потпри ја снагата на нешто; на некој камен, на некој бозд, ја на што било. Секаде е водено. Почини така и пак забери го патот пред себе. И ајде, ајде, алипна ми е ногата, а патот, ко пат: никаде не му го гледаш крајот, не го познаваш. А таму некаде, топовите само маваат, бувтаат. Ги слушаме како дондека. И земјата се цепи и се оѕвива. По секое испукување, погледите ни се среќаваат, зачудени и уплашени. И со прашања што нема кај да најдат одговор. Оф, бре Јоне, си велам, овдека ќе те голтне мракот, овдека ќе те испие помрачината. Сам си велам, сам се слушам. Се искачуваме нагоре, на планината, а таа висока, камен да фрлиш од врвот нема кај да падне. Ако погледнеш надолу, не се догледува длабочината. Мислиш дека не гледаш надолу, туку некаде нагоре, во небото. Се качуваме: ајде, ајде, а некој зад мене гласно си зборува: - Цел живот одев по трагата на бога, вели, а бога никаде не го најдов. - Не говори, бога вам јебем, го слушаме спроводникот. И така... Велика Сонцето ќе се опули, и сите работат и јас работам. Некои собираат желади, други кастрат шума за лисници. И јас сечам од шумките што ги досегам. Повеќе ги џвакам, отколку што ги сечам, ама толку е силата. Друго е машка рака. Тие кастрат, како праз да сечат, со лес. Давиде Недолетниот преграбил една дабица и само си зборува: - Еда, ова дрво јас прв си го зафатив, вели, и еда, никому не му го давам. Еда, јас ќе го сечам, вели и се држи за дабицата. После наеднаш ја пушта и си заминува. - Оти не ја сечеш дабицата, му велам, о, Давиде! - Не ми се бендисува, вели, еда, ќе барам друга. Јас продолжувам да си сечам. Сечам и редам. Пресечи шумка и легни ја со врвот кон средината од лисникот. Па пресечи друга и сложи ја на првата. И кроце по кроце се крева лисникот. Што ќе правиш, може пак да е длабока зимата. Кога има војна секогаш зимите се длабоки, а имањето ти рика, му се јаде. Не те прашува дали имаш, ти бара. Сите сечат за козите, јас за кравата, за магарето. Меѓу ветките се извира Дуко Вендија и вика: - О, Велико! - Ој, се оѕвивам. - Кај си, мори? - Еве сум, море. - Што бараш и ти овдека, вели. - Очите си ги барам, велам, и забите си ги барам. - Што правиш, вели Дуко Вендија и седнува на една пењушка. - Лисник правам, му велам, лисник и прав да се направам. - Зошто ти е тебе лисник, вели Дуко Вендија. - - Ами, да се најдам во работа, велам, колку да се смешам со народот. - Слушај ваму, Велико, ми вели Дуко Вендија. - Слушам, браче Дуко, велам јас... мислам дека нешто сум згрешила во редењето на лисиникот. - Дошле некои комити, вели, чув те барале тебе... Реков: да ти кажам да се позакриеш, вели. - Море оти, браче Дуко, велам, што сум сторила за да се кријам. - Прости ми, Велико, ми вели Дуко Вендија, ама ти не ги разбираш тие работи. Тие не се само за тебе дојдени, вели, и затоа позасолни се!... Толку сакав да ти кажам, а како да не сум ти кажал, вели и си заминува. - Што им погрешив и на луѓето кои не ги познавам, велам самата пред себе, а околу мене само - так, тук, так, тук - се слуша чукањето на секирите. Вечерта ја залостувам вратата. И големата и малата врата ја залостувам и се шуткам низ куќа. Клаена сум во чудо. Некоја осојница ми застанала овдека вака, ми се препречила. А немаш човек да те види, од некаде сонце да те угрее... Ни се седи, ни се лежи. Постелата стои некрената и јас ја гледам и само се прашувам: кој ја испразни толку постелата, боже? А беше толку полна со деца, преполнета. Од едниот до другиот крај на рогузината. Ќе ги наредев потилје, само на една страна свртени да спијат, ќе ги изброев и ќе си легнев. А сега нема ништо да клоцне, да го истурка ложникот. Празна е постелата, празно е се пред мене, а пак ми е тесно. Никаде не ме собира. Слушам: Чако подлавнува. Отпрвин секиденски, а после погласно и пострвно. Јас се туткам. Сега Чако лае и квичи, небаре да плаче. И во лаењето, си велам, и во квичењето негово има нешто човечко. Едниот човечки глас што е со мене. По некое време се слуша и тропање на вратата. А не е тоа тропање, туку и удирање, небаре со секира, со кундак, со клоци. Едни удираат на малата врата, други - на големата. Слушам: – Отвори, да те прашаме нешто. Ништо не ти правиме, слушам, само да те прашаме. Чако пак припнува, слушам како им се пушта в нозе, в жили, не ги остава да кажат. Некој го удира со камен или со клоца и кучето со квичење бега под куќа. Тогаш не дотрајав: - Прашајте однадвор, велам, ако знам ќе ви кажам. - Не е за однадвор, велат, не е за викање. Па што има да бранам, си мислам, што има повеќе да бранам. И го тргнувам лостот од вратата, отворам. Пред мене стојат мажи под месечина, а лицето не им се познава од брадите. Само очите им се гледаат, оти лицето им е со брада завиткано,свиснато. - Што е, прашувам, што барате, што сакате од мене? - Дојди со нас, ми вели првиот, овдека не е згодно за зборување. Гледам во луѓето, а месечината стекла дури до врата, мислиш реката надошла пред куќи. Широка е за да ја пречекориш, а не знаеш колку е длабока за да ја прецапаш. Одам со нив, ме фатило јанѕа. Едни одат пред мене, други зад мене, одиме по месечина. Ги изминуваме куќите и друго ништо не среќаваме низ селото. Ме водат во долот под Чучка, до кладенчето Трајковско. Кладенчето си ромони, како и тоа да сака да праша нешто за мене. Тие ми ги клаваат штиковите под гуша и велат: - Каде е мажот ти? - Војник е, велам, мажот ми. - Чиј војник е, велат, чиј? - Не знам, велам, Србите го забраа. - Тој е предавник, велат, и за него нема враќање. За него веќе нема место во селово, а може и да е убиен. - Не знам, велам јас, не се разбирам од политики. - Штом не се разбираш, велат, да ги донесеш тапиите од куќата. И од куќата, велат, и од нивите, од сè. - Јас ништо немам, велам, тапиите се негови, оти и куќата и нивите се негови. - Ти, значи, браниш предавници, велат и ги помрднуваат штиковите под гушата моја. - Јас го бранам мажот ми, велам, јас нему и пред бога сум му дала збор дека ќе го бранам. - – Заколете ја, вели тој што им е како главен, војвода. Тие ги подместуваат штиковите, а кладенчето си ромони, небаре низ уши да ми поминува. – Колете, велам, заколете ме! И јас молам бога побргу да си појдам кај децата, велам. За кого живеам јас овдека, без никој никаде, велам, а таму ме чекаат децата. Може да ми се гладни, велам, сите гладни ми умреа, велам, може од мојата дланка чекаат трошки леб. На пилињата секогаш им треба квачка. Големо јунаштво, ако заколете една испустена жена, велам, ајде, колете, еве ви го вратот. Не мислете се, велам, јас сум одамна заклана. Тие ќе ми ги подбуцнат штиковите под гушата, а јас ќе истрпнам и ќе си речам: господе, ќе си речам, зар и мене ми се доброја, ќе си речам. Сега почнувам и да не се плашам и да се плашам. Што е ова со мене, си велам, до преѓеска се молев да ме убијат, до преѓеска ја молев смртта, а сега смртта почнува да ме потплашува. Заборавив дека ништо немам: ни со кого да живеам, ни за кого да се мачам. Којзнае дали на сите вака им иди кога ќе се сретнат со смртта? Ама, зар ова е мојата смрт? Смртта треба да ми ја донесе господ, а не некои долни арамии. Не е така? Да не исчекам, ако не е! Па господ ме дал, господ нека ме земе, ќе си речам, и пак ќе се окуражам: – Ајде, бре, колете, ќе им речам, што чекате, не се противам, ќе им речам. Тие молчат и јас пак го слушам само кладенчето, поточето. Си ромони, ми ромони во душава. Ова е другиот глас од сиот свет што е со мене. Месечината не може да слезе во долот и во долот е секаде темничина. Ќе испишти некое пилиште во ноќта, некоја утка како мене, и арамиите одново ќе ги тргнат штиковите. Од под гушата моја. И така, така, ќе се премислат, ќе ме пуштат. – Ај, оди си, ќе ми речат, ние пак ќе те побараме. И јас ќе се вратам во пустата куќа и почнува да ми е мака дека не ме заклале. Влегувам дома, отворам, се распулувам: никаде ништо нема. Ни род, ни пород, и, овдека вака, пак почнува нешто да ми се препишува. Ми се преградува нешто во градиве и ме боли. Зошто се враќам, си велам, кога нема со кој збор да размениш: ни по кого да викнеш, ни кој да ти се оѕвие. Празна куќа, а јас сама во празното. За право, еднаш јатрва ми Уља, ми рече: - Дојди, сестрице, кај мене. Може под ист покрив ќе ни биде полесно, ми рече. - Не, сестрице, и реков, мене овдека Јон ме доведе и одовдека само мртва можат да ме изнесат. Кога ќе ми дојде редот, ѝ реков. Така, ја крпиме уште со зборови. Еден збор те фрла на друг, една мисла раѓа друга. Живееме, се прпелкаме. Ќе дојде недела, ќе истребам грав, ќе го сварам и ќе појдам в црква на гробишта. Ќе ги чистам тревите, бурјаните околу гропчињата. Ќе кубам трева и ќе си зборувам, ќе тажам на суво. На изгореното срце и окото му е суво. Не пушта солза и да го молиш. Нешто ме тера да зборувам, да се оттишувам. Им кажувам на децата за комитите што ме бркаат од дома. Морам некому да му кажам. Никому не бев му кажала за тоа. Барем децата нека знаат, барем тие не можат да ме прекажат. И пак ќе се стемни и пак ќе ме викнат. Ќе застанат околнаокол и ќе ме изведат од селото. Пак горе, во долот. Под Чучка. Селото мртво. Господе, си мислам, овој дол е сигурно проколнат да се оѕвива само со гласови од мртви луѓе. И си го слушам гласот, како што го слушав гласот од бабинецот, кога врвевме крај општината Мицева во Дебел Рид. Или на оној што го заклаа овдека. Јон ми кажа како го сечеле и пак му оставале малку живот. За да се мачи, за да го боли. Му кинеле меса и му клавале в уста: „на, јади, отруј се од своето месо! му велеле, кога толку си желен за труење“. Оти, овој, ставил отров во манџата за комитите. Некој го потплатил. Дали Турците или некои други комити што биле против овие. „Ајде, јади, од својот отров, му велеле, од својот зер труј се“, му велеле и му сечеле меса од рацете, од лицето. А крв прскај и тој лелекај и само скокај, ко петел без глава. Душа лесно не излегува. И гласот долго време му остана во долот да му се слуша, да му се оѕвива: „Оф, оф, леле, леле, оф, оф!“ Едно стемнување и ќе му се крене гласот. Се слуша, мислиш одново колат човек. А јас сега се прашувам, така во умот се прашувам, дали не ме фатила крвта од ножот на Јона. Да не сум јас одредена таа крв, со својата крв да ја вратам? И си мислам, дали и мојот глас ќе се јавува ноќе во долот и ќе ги потплашува луѓето? Ме седнуваат на еден подмакан камен во долот и стојат над мене. После ги вадат штиковите и пак ги навртуваат кон мене. - Се премисли, ме прашуваат. - Што да премислам, велам. - За тапиите, велат, за земјата. - Немам јас никакви тапии, велам, и јас не сум стопан на земјата. Земјата е стопан на луѓето, велам. Таа ни дава за јадење, велам, и таа нè јаде после. - Или тапиите дај ги, велат, или омажи се! - Па јас сум мажена, велам, при жив маж ли да се мажам? - Мажот ти е мртов, велат, сметај го за мртов. Можеш и за душа негова да раздаваш, велат. - Кога ќе го видам мртов, велам, само кога ќе го видам мртов. - Сигурно мажот ѝ е в ковчег, велат, којзнае колку пари ѝ оставил. - Знаеш што е мажот ти, сега, вели војводата, или не знаеш? - Војник е, велам, а не знам што велам. Што да речеш ќе згрешиш. Штиковите им светкаат во темницата. - Заколете ја, бре, вели војводата. Заколете ја, кога не се разбира. – Заколете ме, велам, побргу да си појдам кај децата. Тие ме боцкаат под гушата, ама пак не ме колат. Јас само чекам да ги брцнат штиковите, да ми го прекинат јадот, маките. - Уште ќе ги браниш грешките на мажот, прашува војводата. - „Сите грешки и неправди гробот ги исправува,“ велеше Лазор Ночески, велам. Ајде заколете ме, велам, барем ќе има со што да се пофалите. - Не те колиме, вели војводата, ако се омажиш. Ние ќе ти најдеме маж, вели, и ние ќе те одведеме кај него. – Ако можите сосе петте гробови да ме одведете, велам, сосе петте мртви деца. Ако јас немам право на имотот, велам, тие пет гробови уште имаат. Барем, до трите години, велам. Од него им раздавам за душа. Оставете ми време, велам, барем сите редови да им ги направам. И војводата мавнува со раката и комитите ги тргнуваат штиковите од под гушата моја. – Ај, сега оди си, вели војводата, ние пак ќе те побараме. Пак ќе те викнеме, вели. Јас станувам, се прекрстувам и ги оставам зад мене. Ама, патем само едно исто ми се оѕвива во ушите: „Ние пак ќе те побараме, ние пак ќе те викнеме“. И дома ќе влезам како некој лиот. Од една темница се враќам, во уште подлабока влегувам. Седнувам и си ја земам главата да плачам. Ама, пак суво. Не можам. Здола, на јаслите, се чеша кравата, првка и потклоцнува магарето, како човек да ти чука на врата. Господе, да не се премислија да се вратат пак по мене, си мислам, и подлипнувам. Па кога ќе се осигурам дека тропањето е од добиците, ќе си речам: блазе си им дека тие не знаат ништо. И се топам, како скрушец во ноќта. А ноќта е век, само стои, не врви. Уплашена година. Така ме темни, ме дени. Сама. Немам сенка крај мене, над мене. Ама оттогаш комитите - комити ли беа, арамии ли беа - очиве не ми ги видоа. Како да потонаа, да ги лапна земјата. Дали дека пак почна да се повраќа фронтот, да наближува? Не знам... * * * Е, времето не врви само кога имаш мака. Кога ќе ти позацелат болките и тоа е јуда. Ти бега како вода. Цела божја година ти поминала, небаре некој да те подзапрел на патон, да те прашал нешто и си заминал. Толку. Така си лета годината. Еден ден така леташе и Мисајле Ковачот. По него оди Давиде Недолетниот и што прави Мисајле, тоа прави и Давиде. Шепоти едниот, шепоти и другиот. Да ти е страв и мртов да те видат. Мислиш некоја нова болест носат в село. Запираат пред меаната од Доксима Тренчески и не можат душа да соберат. Ние чекаме што ќе кажат. - Чув дека идат, вели Мисајле Ковачот збивајќи сега понаретко. - Што чу, Мисајле, кој иде, Мисајле, гракнуваме сите одеднаш. - Војските, вели Мисајле Ковачот, не знам кои војски, вели, дали бугарски, дали српски, германски, арапски, француски, којзнае? Иделе некои големи војски, вели, бегале и краделе и палеле... - Еда, и тепале, вели Давиде Недолетниот, еда, не кажа дека и тепале... - Ами, сега, прашуваме, зар уште ќе копаме гробови? - Сега, клајте си ги главите в скут и поштете се од гниди, вели Доксим Тренчески. - Сега пак да бегаме, вели Јоше Свирачот. - Кон кај да бегаме, кога не знаеме од кај ќе дојдат, велиме. - В шума, вели некој. - В шума еднаш бегавме, велам јас, и пак не се скривме. - Тогаш бегавме од болеста, вели Мисајле Ковачот, а болеста не се гледа. Не знаеш дали си избегал, вели. - Може овојпат ќе не прескокнат, вели Јаглика Тренческа, може овојпат не ќе нè ѓибаат. - Молчи ти, шута главо, вели Доксим Тренчески. - Не бре, вели Мисајле Ковачот, тие не одбирале села. Тие секаде влегувале, вели, и земале сè што ќе најдат. - Така прават само кога им гори под нозете, вели Лазор Ночески, така прават и животните кога се ранети. - Еда, и жени ѓибале, вели Давиде Недолетниот, еда, в пазува, под фустан, вели, еда, ќе ти го засучи фустанот и, еда, ќе те кутне, вели. – Да те кутне тебе кутурата, вели Јаглика Тренческа. Изнесуваме пљачки од по куќите, покуќнина. Се нарамуваме, се вежиме. Уља ги брка кокошките што ги запати есеноска. Иш, иш, вика и ги брка со една прачка. Тие ќе плеснат со крилјата, ќе потскокнат, ќе кракнат и пак одат по неа. Вртат со главите, кренати нагоре и одат по неа. - Нека ве сосипе сипката, вели Уља, ајде, сестрице Велико! - Ајде, велам јас и одиме, излегуваме нагоре. Ја изминуваме Горна Црква, се растргуваме со добиците. Околу нас се крева прашина, думани прашина се крева и нè затскрива. И сè така, тукуречи до шумата. До Зајгазица. Кај изворчето. Таму подзапираме. Кинеме лисја од леските и пак ги затинаме ѕвонците. Како и порано. Јас се наведнувам над изворчето да се напијам вода и наеднаш се уплашувам од тоа што го гледам во водата. Се гледам себеси, а не се познавам. Како туѓо лице да гледам во водата. Во водата е и едно ретко облаче, забелено како и косата моја. Моето лице и небото на исто место се гледаат. Се исправам и дури си ги бришам капките од устата, од зад мене излегува Јоше Свирачот. Ја стиснал гајдата, под мишка и ги одбира чекорите. - Што правиш, Велико, вели Јоше Свирачот. - Кусур, велам, пиев вода. Уља и Горица ме чекаат, онака погоре, како дондека. - Ајде, Велико, што се стори, вели Уља. - Ајде, велам, не се забаваме. Никој не нè чека за да се забавиме, велам и ги потерувам кравата и магарето. Јоше оди пред мене и само погледнува во гајдата. Ја милува ко дете. - Зошто ти е гајдата, Јоше, велам, кога жалта не ти дава да свириш? - Жалта не ми дава и да ја оставам, вели Јоше Свирачот. Не сакам да ја најдат војниците, вели, и не сакам да се учи некој што не се одбира од свирење. - Дејди, Јоше, Јоше, велам, кому му е дојдено до свирење на ова проклето време? - Не вели така, Велико, вели Јоше Свирачот, некои само на маката свират. А гајдата има рекам, вели, гајдата има нагорници и свиоци, вели, гајдата има чапрази и дизгини само јас кога свирам... Пред нас оди Дуко Вендија и само пувка со цигарата... По него клинка Дуковица и си шепоти: мене да ме нема, ќе ја запали шумава! Само пувка, искри расфрла, оџак му стана устана. Уља ја удира Горица по раце и Горица се расплакува. Гласот ѝ ѕвечи во шумата. - Што ја тепаш, мори Уљо, викам, што направи Горица? - Ми се откинува од рака, вели Уља, и само ми кршка од патот. - Си берев цвеќиња, стрино Велико, вели Горица и пак почнува да плаче. - Затвори му ја устана на дерлено, вели Доксим Тренчески, не знаеш кој ќе го чуе гласот. - А бре, кој ќе нè чуе ваму, вели Јоше Свирачот, волците или вејвериците? Ваму и господ не нè слуша, вели. Уља ја фаќа за уста Горица, и Горица липа во дланката нејзина. – Ај, не плачи, вели Уља, оти ако чуе волкот, ќе ѝ каже на мечката. Мрсулче мое златно, вели и ѝ го осекнува носето, ја поведува за рака. Излегуваме на Преслопна, запоседнуваме под буките. И така, на седење, не затекува ноќта. Почнува да бучи планината, озгора надолу да бучи. Мислиш некоја тежина од ноќта изнесува, растовара. Така бучи. Ние се пикаме покрај корените од буките, се прпелкаме во шумките, се завиткуваме. Кога бегавме од болеста, немав време да мислам кај сум, кај ноќевам, како ноќевам. Тогаш мислев само на децата. Сега гледам дека ноќта била најдебела овдека. Во шумата. Никаде не е толку трудна ноќта како меѓу буките. Само го потсобирам здивот и го наслушувам бучењето. Гранките од буките мрдаат и лисјето се превејува, се претерува. Ни пристудува и се призавиткуваме. Кој со што има. - Заспа Горица, ја прашувам Уља со шепотење. - Заспа, вели Уља, еве ја ми дише в пазува, ме топли. - Блазеси ти оти имаш жарче до срцето, велам, ај, и ние да спиеме. - Ајде, вели Уља, ама нешто како да ми се пресени онаму, на падинкана, на голоно. Како човек да беше, вели. - Сигурно Давиде Недолетниот, шепотам, сигурно Давиде ги брои ѕвездите. И на тој збор и јас се загледувам нагоре низ буките што се мрдаат, како да ги брсти гладна коза. И овде-онде, ми светнува по некоја ѕвезда меѓу буките. Една ќе се скрие, друга ќе се појави. Како што ќе мрдне некоја парошка, така и ќе се појави. Господе, си мислам, значи над букиве има видело, светлина. Значи, мракот е само кај луѓево, до кај што држат буките. Над врвот од букиве е сè запалено, илјадници кандила од илјадници души си светат. Си намигнуваат. Си мислам така и пак го слушам бучењето на планината. И така, така, сонот и мене беше ме украл. Сум заспала. – „Спиењето е губење време“, велеше Лазор Ночески, „спиењето е најголема денгуба“. Ама и тоа требало, си велам утрото. Утрото слушам гласови. Како да ми идат од преку некои ѕидишта. Ги отворам очите и гледам: над врвот од буките се наведнало сонцето. Им потура да се измијат, да се видат. И лисјата се весели и светкаат небаре монистра на коњска узда. Врапчињата се натпеваат, целата шума потпевнува. Рипнувам и ја дрпам Уља да се разбуди. – Стани, мори Уљо, велам, сè живо се разбудило. Се тресеме од лисјата, од земјата и излегуваме. Кај што е собран народот. Сите гледаат кон Вирово. Селото, вистина не се гледа оттука, оти е зад шумата, ама се гледа чадот. Некој голем чад се извишува и го валка небото. – Море, ба го мајката, вели некој, онаму и земјата гори. Чадот се шири и се собира, се зашилува и се занесува. Околу чадот почнува и пламен да се витка, нагоре, да полазува како повит. - По Вирово сме ние. - По Вирово иди Мренога. - По Вирово којзнае кој иди, вели Лазор Ночески, оти војната е облак, порој. Не знаеш кај ќе фати, што ќе забере, вели. - Кој рече дека идат луѓе, вели Доксим Тренчески, кај видовте луѓе? - Ене ги, рече Дуко Вендија без да ја извади цигарата од уста. - Луѓето што се појавија, се искачуваат кон нас. А далеку зад нив, гори селото нивно, гори небото. Сè е запалено и сè е сено и слама. И барут. Топлината од огнот како да досега до планината, до нас. И ние само погаѓаме дали ќе ја зафати и шумата или ќе остане само во селото. И само над небото што стои над селото. - Кој ви го запали селото, прашуваме. - Некои војници, вели Николе Валавичарот, некои војници бугарски. Првин дојдоа само десетина души, вели Николе Валавичарот и почнаа да бараат ракија, и ние им донесовме ракија и, заколете десет кокошки, велат, за секоj по една, си ја редат, и ајде и кокошки им донесовме, им ги натокмивме на трпезите црквински и тие јадат, гнетат, а ние стоиме настрана и гледаме, и среде јадењето некаде под црквата квикна прасе, а, овие ќе колат и прасе, вели старшијата, прасето нека го за вечера, вели, кој знае да свири на гајда, прашува со полна уста јадење, и ние со очите го предаваме Флорина Богданоски и Флорин ја донесе гајдата и ја наду и војниците почнаа да ѕенѕаат со газот и тогаш се налути тој старшијата и од раце му ја дрпна гајдата на Флорина Богданоски и, гледај како се свири, му вели и ја дуе гајдата одново, му се црват образите, му се шират како и гајдата, и војниците стануваат, се фаќаат околу трпезите црквински, пијана работа, во дворот пред гробиштата се фаќаат, и после нè натераа и ние да играме, а тој свири, беше знаело мртвото, ако војник, беше знаело да свири и ние се фаќаме, било пишано да играме пред мртвите, тој распалил едно ситно: лиду, лиду, лиду, лиду, и ние играме, ама лабаво, ко кал за црепни да газиме, не ти носи душата да играш делнички и со пијани војници од таму си некаде, од мајчина им, не си за никаде, мочано време, и се нишаме небаре треската да нè фатила, се правиме тресиопашки, скокаме наситно, а старшијата само ја ситни свирката и тогаш пукна пушка и старшијата ја олабави гајдата и таа писна и занеме и во гробиштата влегоа други војници, кај ќе бараме и за овие кокошки, си велиме, и излезе еден поголем од старшијата, со едно кило петлици нареден, и вели: отечеството крвари, а вие играте, и колкумина имате српски војници, прашува, ами колку што забраа Србите, велиме, колку што им требале и броиме на прсти: Насте, Петко, Митре, избројавме дванаесет. Значи, ти им свириш на србомани, му вели на старшијата, не господине, велиме ние, дали тој бил за господин, ама велиме, правиме лице, а старшијата зина, држејќи ја прегрната гајдата, не му текнува да ја пушти, не му текнува ништо, него стрелајте го, вели тој, големиот, со едно кило петлици на алиштата, него стрелајте го, а селово запалете го, и војниците го грабнаа, го залепија на ѕитчето од црквата и се даде команда „оган" и старшијата се свлечка покрај ѕидот, се истиша како и гајдата што заборави да ја испушти од раце и може да е уште таму, оти ние после се разбегаваме, тие фрлаат пушки, а ние бегаме, кој нагоре, кој напреку, и после, ене што направија од селото, може да е ова судниот ден, судниот час, вели Николе Валавичарот. - Може вака, треба да угасне племето наше, велиме ние и гледаме надолу кон чадот што се крева зад буките. - Племето наше е пиреј, вели Лазор Ночески, и не го ништи ниедна војска и ниедна болест. Пирејот е троскотна трева, вели, а некои ја викаат и Коштрева. Ама ти колку сакаш кошкај ја, корни ја, куби ја, вели, таа пак не умира. Само малку да се допре до земјата, вели, и пак ќе се фати, ќе оживи, ќе потера. Ништо не ја ништи таа трева, вели. - Што е ова писание, ба го мајката, вели Дуко Вендија, дојди Срби, - каде се Бугарите, дојди Бугари - бараат Срби. - Море, јас се заблудав, вели јатрва ми Уља, и ја изумив Горица. Да не скитне, да се загуби низ шумава, вели. - Кај трча Уља, вели Јоше Свирачот, кај се загна онака Уља. - По Горица, велам, ја остави заспана во шумата. - Пусто време што носи, вели Мисајле Ковачот, напред овдека се каравме за синорот, вели, сега се бараме за друго. А колку убаво ни беше кога се каравме, вели, знаете кога ни пративте писмо: „никој да не преоѓа од Пукнат Камен подолу. Ни говедо, ни коњ, ни крава, ни теле, ни прле, ни магаре, ни здивка ваша, ни поглед ваш да не преоѓа преку овој синор. Може да прејдете само кога ќе чекаме гости“. - - Тоа го пишуваше Флорин Богданоски, вели Николе Валавичарот, оти негова е ливадана. Сега не се инаетеше толку за гајдата, вели, дури и на Бугарите им посвире. - А знам, вели Мисајле Ковачот, нему ливадата му падна во нашиот синор, кога клававме межници. И тој скокна во ливадата и вика: „не сакам ливадата да ми биде во туѓ синор, во туѓа држава.“ Ја фатил секирата за рачка и вика: „назад, не гази ја тревата моја, оти тука пот и пот се леало. И моја пот, и од татка. Може тука и да ме правел татко, и затоа не валкајте ја тревата, оти ќе заигра секирава“. Луѓето седат на лединките и сега си кажуваат за ти реков, ми рече, за што било и поминало. Како да се покрсти излезени. Господ да ни се смилува: човечкиот ум си шета, не е за едно место, не стои на исто. И во маката не сака само за маки да зборува. Еден речи ова, друг она, ние слушаме заутарени, не сакаме да знаеме што нè чека. Ќе зборуваат така, па, пак, ќе го свртат разговорот за војните, за грабежите. И нагаѓаат. Едни: така и така, други: вака и вака... Тогаш некој смок беше ја цицал кравата моја и ја најдов сета со крв на боските. Јон Есента претерува маглишта ко биволи. И небото само подмочнува озгора. Стоиме на Козјак, козите волкот да му ги изеде! Едно време се кажа „јуриш“ и откако се изврши првиот пробив, артилеријата два дена и две ноќи само бувта. Сега пак чекаме в окопи. До ново нареѓење. Тука ни дојдоа и два алжирски полка, на помош. И чекаме така: ден, два. Гризиме пексимит, како глувци овес. Дојде еден каплар и ни вели да ги прерамиме ранците, да бидеме на штрек. Кога ќе дојде време само да се кренеме. Ај така нека биде. На четвртиот ден утрината, се пуштија патроли кон Бугарите. Од по три војници. Патролите одат како на двесте чекори оддалечени. Тогаш пак се појавија Бугарите. Со пукање, ами со што. И, до кај пладне гледаме како паѓаат гранатите. После ништо не се гледаше. Тука многу народ настрада. Тука загина и капетан Мирковиќ. Беше паднал и не може да се мрдне. А душата уште неизлезена. Стегнал заби и не ја пушта. Го донесе Милан К. Димиќ од село Мириево. На раце. Лицето му станува уште побело од дождот. Капетан Мирковиќ ги подотвора очите и гледа во нас горе. А ние сите плачеме. - Што плачете, прашува Мирковиќ. - Дожд врне, вели Милан К. Димиќ. Не плачеме, вели, тоа дождот ни тече по образите. После извади едно писмо и едно ќесе со пари. Меѓу парите гледаме слика: една жена со две деца, небаре нацртани. – Ово носите куќи, вели Мирковиќ и ја отпушта главата. Стиска и достиска. Викаме. Ништо не се оѕвива од него. И пред сликата фрливме неколку пушки нагоре. Над телото од Мирковиќ. И после, за одмазда, заклавме десет Бугари. Колку народ погина тогаш, не се добројува. Ранети -башка. Полковници, капетани, поручници, потпоручници, наредници, поднаредници, каплари, војници, што да ти кажувам. Куршумот не прашува кој си, што си, од кај си. Гранатата - ич. Околу илјада топови пукаа. И два дена и две ноќи не запира пукањето. Нашата артилерија е зад нас. А ние одиме и забидуваме да не згазиме глава, нога, црева човечки. Земјанките, окопите, сè е каша направено. И живи Бугари имаше затрупано под земјата. Слушавме гласови, лелеци. Ама не смееш да застанеш, да откопуваш. Ги вади позадината, ги фаќа ко стаорци. Ние одиме. Се рече напред и напред! Каде повеќе напред? Во мајчината! Ништо - одиме, трчаме, лазаме. Пред нас избришани траги, а зад нас и нашите траги се бришат. А којзнае дали оставаме трага. Не смеам да се свртам, да видам дали останува нешто зад мене или сè е празно! Напред! Не е, значи, празно. И по мене идат војници. И пак се гледам само сам. Може овдека ми е крајот. Човек не знае кај ќе ги скине конците, кај ќе ги растури коските. Коски толку многу се нагледав, а никоја ништо не кажува. Кажува само ако знаеш чија е, ако го знаеш човекот. Си беше еден човек и си садеше грав, пиперки и босилек, сееше 'рж и јачмен, ораше, влачеше, едниот вол му бегаше од браздата, и волот го тепаше по муцка, му пушташе крв од муцката на волот, и после муцката му ја држеше в раце, го милуваше. Со исти раце го тепаше, со исти раце го милуваше. И после копаше, плевеше, косеше и правеше капици сено, ужинаше леб и кромид и по секое јадење ги собираше трошките од скутот. За да не му ги фати лебот очите. И пак работеше: вршеше, вееше, ронеше пченка, колеше свиња и на децата им ја бацуваше чурилката за да не се мочаат в постела. Ја варосуваше куќата, одеше в црква, ветуваше масло и свеќи и се крстеше. И крстот е уште меѓу коските. Очните дупки веќе му се испразнети, од устата му наѕира гуштерица, а устата ништо не зборува. Низ ребрата му никнува дива 'рж и велигденче. Во рацете ништо не држи, на рамена ништо не носи, под мишките ништо нема, џебовите му се празни. Каде е човекот? Напред! До каде напред, ако не дотука? Кај отиде Григор Бакалот, кај одлета Лефтерија? Ами: Крстивое Пешиќ, Наќе и Гојко, Гоше Љубин, капетан Мирковиќ и сите други? Трчам, се влечкам, ја вадам главата, ја поткревам ко желка од под корупка. Ебати главата! Лазаме сите. Значи, не ќе да сум сосема сам. Со мене пак идат мртвите. Да не сум и јас мртов, мајката? Ништо не се знае во ова страшилиште. Пукањето иди со мене. Не можеш да му избегаш. Запирам и дишам брзо и од дишењето сè се замаглува пред мене. Рацете ми се полнат со пареа. „Се треба одовдека да почне, од кај нас и од нас да почне“, се сеќавам на Лазор Ночески, а еве кај нас сè се завршува. Уште непочнато - завршува. Од цел свет бесот кај нас завршува. Си дишеме со земјата, сета подлокана, оголена, оглодана. Пукам, којзнае кај пукам, а цевката се загрева, ме дожежува на прстите. Фала му на дождот што ја лади. Едно ти одмага, во друго ти помага. Напред! Облаци и магли се пореваат, се точкаат, небаре свински црева. Сè се буричка на небото, како и на земјата. А земјата се тресе и се поткрева под тебе. На едно дрво се ниша сува гранка од едно уплашено врапче што стои како шикла и не знае кон кај да летне, кај да избега. И тоа е влезено во војната. Кој е сега со мене, кој е против мене? Меѓу мртвите ги гледам и децата. Од кај дојдоа сега тие меѓу војниците? Небото е затворено, а ноќ уште не е. Да е ноќ со месечина, Ангеле може ќе ме праша: оти, тате, само по нас оди месечината? Кај ние, таму таа... Напред! Од некаде се задава викање. Трча и вика: - Јоне, Јоване, Јонеееј! - Легни, Витомире, му се оѕвивам, легни! Витомир само трча, не ме слуша. Јас, пак му викам, а тој само трча, наближува. Најпосле легнува. Подзапира, па легнува. Колку што е долг и широк. - Од кај излезе, Витомире, му велам, од кај се најде овдека? – Кој ќе ми ги ора нивите, вели Витомир, земјата ќе ми остане неизорана. – Сега сета земја е изорана, велам, сета земја е една голема ораница, велам и го превртувам на плеќи. На градите му излегува една црвена пара, се шири и тептисува на алиштата. - Одох ја у материну, вели Витомир и ја стега црвената пара со дланката. - Кај одиш, Витомире, викам, со кого ме оставаш, Витомире, викам и му го бришам лицето од земјата. Ама глув е веќе Витомир. Глуво е и времето, како што е глуво и дрвото смешано со многу дрвја. Не гледа и не слуша... Напред! Војници го навириле носот и им тече ко кладенче. И одиш така меѓу нив и гледаш дека дождот сите ги прави плачливи. Оти дождот само се привсилува, капка со капка се втасува и се спојува. А во шумата двапати врне. Едниот ист дожд двапати паѓа. Небото се наведнало, до земја паднало. Можеш со рака да го досегнеш и да го дупнеш, да го распараш. Ама само поминуваш со раката преку устата, преку веѓите и раката ти се полни со вода. И лазаш ко ѕвиждалник по земјата, а на земјата мислиш дека поминала некоја речна матица и дека се покутнала, раскорнала, раскопачила и залеала. Напред! Од овој збор никако да избегаш, да се оддалечиш... Едно ѓуле паѓа на лединката и еден војник скока, како јунец. Се истркалува во смреките и ги оптегнува копитата. Дождот ја замива земјата околу него, ја заметува крвта. Да не се знае што станало тука. Може само затоа врне дождот. Да ја мие крвта и да ни го лади оружјето. Ја стегам пушката, а кожата ми трепери, ко масло на вода. Лилјак сум направен. Погледнувам нагоре - високо. А високото треба да се заземе, да се фати. Сите се борат за високото. Да се искачат над сè што е на земјата. Напред! Допаткувам покрај еден мртовец, гo гледам: угаснат е жарот во него. Само пепелта останала. Му ги собувам чевлите, на умрен чевли не му требаат, си велам, и му ги отпетлувам. Еден татнеж ми ги заглушува ушите и еден камен ме удира по рака. Од кај падна каменов, мајката? Да не фрла и господ со камења? Му ја отворам раницата, а однатре глушец истрчува. Низ раце, меѓу дланки ми поминува глушецот. Не знам. Може да беше ласица. Човекот оставил сеништа и по смртта, смртта да му ја бранат. Напред! Сега Бугарите се јавуваат и од третите окопи. А една хаубица, мајчето нејзино, бричи, не ни дава глава да кренеме. - Уќуткајте хаубицу! вика командирот на баталјонот, јуриш, вика. И пак трчаме, очи ќе извадиме. Ко бикови по крава. И тогаш за малку и јас ќе ја лапнев земјата. Кога наближавме на педесетина метри пред окопите, една кртешница што ја штитеше нивната отстапница, за малку дрмон ќе ме направеше. Куршумите ми поминаа вака, покрај уши: фиу, фиу, ко стршни. Ме спаси една дупка што се најде пред мене. А може да ме спаси денот, што сум имал уште денови. Не ми биле сите добројани, изедени. Ете тоа. Оти во тој јуриш од двесте и педесет души од мојата чета, останавме само триесет. И по тој случај не слика Милисав Поповиќ и на сите по една слика ни даде. За спомен на местото Лисичин Камен. Па после се пополнивме со повратници од Америка. Доброволци. Од Вардарската дивизија се направи I и II југословенски пук. Командир сега ми стана Василије Зариќ. Ме наговараше да станам каплар, ама Милан К. Димиќ од село Мириево, ме поучи да не примам чин. - Не врзувај го животот во опасачи, во ремени, во ортоми, ми вели. Не станувај коњ со попрази и со подопашници. -Бре? - Бре, не бре, вели, толку знам, толку ти кажувам. - Не бре, велам јас, да ги исправам еднаш децата на нозе, па после... Бугарските војници креваат бел бајрак. И почнуваат преговори. Првин не сакаат да го остават оружјето. Ама го оставија. Една цела бугарска рота заробивме само ние. Тие врват вака, го фрлаат оружјето крај нас, а Французите оптегнуваат боцливи телови и прават логор. Еден каплар фаќа бугарски поп-војник и му го намавнува ножот под гушата. – Ти си тај, вели, што пропагираш да је Македонија бугарска, а? Овој вреска, квичи и примижува со очите. Тогаш се сетив на отец Висарион кога го бричеше војводата. Плениците ги носиме, ги спроведуваме, а тие само плачат. Гледаат кон Арапите, кон црнците и плачат. – Оти плачете, бре, ги прашувам војниците, што сте ги надуле гајдите? - Не давајте нè да нè јадат Арапине, велат, стрелајте нè, ама не давајте нè да нè јадат. - Ааа, што била работата, велам, ами кој ве плашеше така? - Офицерите, велат, офицерите ни велеа дека тие јаделе живи луѓе. - Не плашете се, им велам јас, вашите глави се сега посигурни. Само нашите глави уште не се сигурни, им велам. Арапите не јадат луѓе... Тие малку се успокојуваат. И ги прашуваме после зошто се предаваат, кога толку се плашат од Арапите, а тие ни велат: заради жените. Кога биле на отпуска, жените ги молеле да се предадат, оти децата им трпат за јадење. А ние знаевме и по нивните чаури до кај се. Ако видиме пресен датум на чаурите, знаеме дека немаат резервна муниција. Дојдовме до Неготино и еден офицер извади список на Турци што треба да се иселат. Излегува по него едно војниче, застанува пред Турците и вели: - Не се овие за селење, вели, овие беа мирни луѓе и сиромаси. - Молчи бре, вели некој, нивната земја нам ќе ни ја дадат. - На сиромав, вели војникот, ни сиромаштијата не можеш да му ја земеш. И после се скина фронтот секаде. – Толку беше, си рековме. Велика Слушаме ќе се враќаат војниците. И секој ден слегуваме на Скара, на џадето. И кој како ќе помине, го прашуваме за луѓето наши. Луѓето ќе подзапрат, ќе завртат со главите и ќе си заминат. Ете го и Толе Грнчарот од Вранештица и вика. Тоа што си го знае напамет: - Стомниња, бардиња, грниња, уш, ќукш, ги тера магарињата натоварени со посатки и само вика: стомниња, бардиња, грниња, купете за умрените, за погинатите, вели, за курово здравје гинеа, за ветар во магла, вели, ама мора нешто да ѝ имаме згрешено на мечката од Москва, стомниња, бардиња, грниња, мора да сме и згрешиле, не има секакви 'рчпали, вели, стомниња, бардиња, грниња, не ни е за џабе налутена мечката, вели, не нè гледа за ништо напоречки, вели, стомниња, бардиња, грниња, ни пушти шенци, чкрапји и тавтабици и сега чешај се, ако можеш да се досегнеш, стомниња, бардиња, грниња, вели, нè остави да нè делат ко варена тиква, ко чајчаре, една велка овему, една велка онему. Стомниња, бардиња, грниња, на ти тебе толку, дај ми мене олку, мора нешто да сме згрешиле, вели, и царот веќе одел на дрва и на ќумур, вели, сега мечката свирела, а царот играл, стомниња, бардиња, грниња, од ќуспе масло не се вади, и шути за нас на мечката, ја јаде крлеж под опашка, вели, и царот садел компири, стомниња, бардиња, грниња, вика Толе Грнчарот и си шеколка по патот, се оддалува, како подиставен од умот. - Ова, овие зборови, велат жените, може да излезат на друга војна. Секогаш кога се зборува за војна, велат, секогаш има војна. Грнчарот продава земја, велат, и неговите зборови може да се зборови на земјата. - Така, чиниме почекај, почекај и пак врати се. Една утрина Чако лае, а Уља вика: – Велико, Велико, вика, излези, мори, Јон си иди. Јас ја фрлам урката сосе појасмо, се источкува вретеното и трчам, ги поткревам рацете како крилја и летам: лет, лет. За малку да се одделам од земјата, да се кренам в небеса. Така подлетнував, господ да ми прости, само кога ќе ми викнеше да отспрегниме, да растовариме. А еве, пак така трчам, не знам дали ќе го познаам, години не сме се виделе, нозе ќе искршам по скали. Како да ќе ми прекапе јачменот трчам, летам. Ама и срцето сака да ми излета. Ми скока тоа во градиве, мислам потплашено пиле имам затворено. Во гумното стои Јон, како непознат човек, истуѓен. Чако врти околу него и го прилајува. Одам до него и му се фрлам, го прегрнувам. Тоа беше прво наше прегрнување. Го грнам така, а како сув шип да прегрнувам. Не е тој човекот, се изменил. - Кај се децата, прашува Јон и гледа кон скалите откај што слегов. - Е кај се де, велам, не знам како да му кажам. - Кај се децата, вика Јон и гласот го истанчува. - Ами, немале ангел да ги чува, велам, и си ги собирам рацете од рамената негови. - Јас ги оставив со тебе, вели, а не со ангели. - Болест, Јоне, голема болест фати, велам, немаше кај да ги скријам. Од господ ништо не се крие, велам. - Кој господ, бре, бамити господот, вели, јас сум сега господ, вели и се наддава кон мене. Му чкрта дишењето на човекот, слушам како му чкрта дишењето, мислиш неподмачкана кола. И остана така подзинат. Нешто наеднаш го жегна, го прободе и го одзеде. Му ги одзеде и рацете и нозете, го улогави. И човекот, часот, побеле во косата. Некој укруп му застана во градите, укруп и мене ми застана за него. Господе, како можеше толку наеднаш да оветви Јон во лицето? Побеле, ко да го наврна снег, ко да му падна сињак на косата. Така, дури стоеше пред мене. И после и очите му пропаднаа, му ги снема. И нозете му се истанчија, му се затресоа и го испуштија човекот одозгора. На земја го испуштија неговите нозе. Јона, човекот мој. Го внесовме некако со Уља, со јатрва ми. Го легнавме. Го гледам и се крстам над човекот: ќе му избега душата, ќе му прејде некаде. Го натураме вода, го прскаме. И едно време, еве го, ги отвора очите: - Го видов Мирчета, брат ми, вели. - Кај го виде, браче, вели Уља, како го виде? Дали сега кога ти падна тешко го виде, вели, или таму некаде? - Таму, вели Јон, кај што бев. - Ами, каде е сега, прашува Уља. - Штом се растураат војските по дома, вели Јон, сигурно и тој ќе се врати. Кој е за враќање, ќе се врати, вели. - Ами, како дошол, браче Јоне, вели Уља, кога ние го знаеме во Америка. - Во луто време, вели Јон, никој не знае кај бил и никој не стасува кај што тргнал. - Како не најде време да го прашаш, вели Уља, ко брат, ко свое да го прашаш. - Немаше време за прашување, вели Јон и ги откопчува кикиришките што му висеа на предниците од палтото. - Зошто ти биле вакви желевца, го прашувам Јона, што ти требало штогоде да купуваш? - Оф, кај се вратив и со кого се ставив, вели Јон, се купува ли заслуга, капавицо една! - Капавица, ами што сум, велам. - Малку е и капавица што ти реков, вели, се купуваат ли медали,ордени? - Е не знам, Јоне, од кај да знам, му велам. Прости ми, ако ти погрешив, му велам и ги оставам медалите во долапот. – Ај, стопли вода да се искапам, ми вели Јон, па да видам уште што остана живо во куќава. - Уште кравата и магарето, велам јас, и кучето, Чако, што не те позна. - И јас не го познав, вели Јон, остарело, се искубало, вели. И вели уште нешто, ама не го слушам. Излегувам и собирам дрва, чкорки, да завалам оган. Работам и си мислам: може пак ќе си ја поврати ликата човекот. Не верувам дека човек на безден, на безгодина може да остари, да си ја мени свеќата. А може само мене ми се стори дека му побеле косата. Кога ќе се сетам колку години има, пак ми станува помлад. Како било, нели жив ми се врати човекот, петпари не давам. Косата и да му побелува, срцето не може да му остари, си мислам. И полнам котли вода на јазот, редам дрва, дувам во огнот, барам сапун, црпка, копанка, и си ја слушам душата. Ја слушам и ја збирам. * * * Веќе се пуштија патиштата и народот почна да војва. Одат ќумурџии, дрвари, колари, одат по пазарите во Битола и во Прилеп. Ај, ќе одиме и ние со Уља. Во Битола. Ќе ја носиме Горица, да ја бараме од увото. Го прашувам Јона дали ќе ме пушти. - Оди, што ме прашуваш, ми вели Јон, толку години поминав без тебе, па зар два дена да не можам, вели. - Е, мое е да прашам, велам, а твое - да ми кажеш. Ама Битола не е донде. А и дете водиш. Ја лажеме Горица со купување и кај поводи ја, кај поноси ја в раце, или ушка, и одиме. И се спие и ја врти болачето, се трашта кутрата. И се фрли нешто во увото и ушето и загноја. Дали шушумига и влезе в уво, дали жива вода, или некое садно и се отвори? Не знаеш. Чинеше пострупи се, откорни се и пак загној и пак пострупи се. И дојде дури до обравчето, под обетката. И сега ја носиме по еќимки, по бајачки. Ја бараме. Врват патиштата. Со таа мака, Уља сака и да се попраша за Мирчета. Не го знае жената ни за жив ни за мртов. Ако е мртов, да може, барем, за душа да раздава. Оди, кај оди, само си вели: - Господе, оти не ми кажуваат дали е отепан? Барем господ да ми каже, вели, тој сè гледа и сè знае. Барем на сон да ми го донесе и да ми каже, да ми го покаже, вели. И отидовме кај Огнена Ѓорго. Со прашување го најдовме и отидовме. А тој, во Битола беше останат од немајкаде. Кога удрија првите војски и кога се затвори земјата. Го затекна невремето на пазарот: ни за ваму, ни за таму. Преку глава станало пукањето и ела глава покажи. И беше се думал, се туфкал и продал, пошто-зошто, и пазарлак и коњ и после заработил кај некој ковач, му помагал. Му дувал на мевот, му клепал, му фрлал ќумур во огнот. Па сега имаше и свое дуќанче: препродаваше делкани работи. Од едни купи, на други продај. Излегува на врата Огнен Ѓорго, а ние ни „помози бог“, ни „здраво-живо“, уште од врата прашуваме за некој што се разбира од ушни болести, што куша за уши. И Огнен Ѓорго не одведе кај една жена, Еврејка, и жената и го исчисти увото на Горица. И уште ни кажа дека чупето немало шушумига, туку дека увото ѝ берело, ѝ гноело. А уво што бери многу и многу боли, ни рече. Испрепатило чупалето. И жената ни даде некои мелеми за да ѝ клаваме на болачето. Ни рече дека кога ќе дупне, кога ќе руши гнојот, болеста сама ќе ѝ се крене од увото. Се враќаме пак кај Огнена Ѓорго. Добар е човекот, уште не се пограѓанчил сосема, а и некоја далечна своина паѓаме. Ни подава столови, не гледа в очи, ко сестри. - Ајде, да прокаснете, вели Огнен Ѓорго и ни принесува пржени пиперки. Вие, сигурно сте гладни, вели. - Не ти требало, Огнене, му велиме, не сме дојдени за јадење, а не сме ни гладни, го лажеме. - Ви давам што се нашло, вели Огнен Ѓорго, лабаво јадење. И срам, не срам: земаме, макаме. - Да не си чул нешто, браче Огнен, вели Уља со касајот в уста, да не си разбрал нешто за Мирчета мој? - Како да ти речам, Уљо, вели Огнен и шмрчка со носот од лутото. И чув, вели, и го видов, вели. - Како, море, каде, море, кога, море, вели Уља и се задавува. - Кај мене една ноќ преспа, вели Огнен Горго, и јас му дадов алишта да се преслече. - Како, море, кога, море, вели Уља и зошто бараше други алишта? - За полесно да бега, вели Огнен Ѓорго и примижува со очите. И за полесно да избега, вели. А Мирче твој од многу војски бегаше, вели, го заробувале едни, други, вели, и на крајот бил кај Англичаните. И добро му било таму, вели, може и најдобро му било таму, оти им бил толмач на Англичаните, вели. И дека не гладувал. Дење растоварале вагони, вели, некои стоки за војските растоварал, вели Огнен Ѓорго, и кутии со јадење, затворени некои кутии, запечатени, вели, така го чувале јадењето за да не се расипува. А тие, Англичаните, маските ги хранеле и со рогушки, вели, а ние рогушки јадеме само на Велигден. Мирче не се плачеше од јадењето, вели, им краделе рогушки на маските, чинеле наврти му се на рогушките во јаслите, вели, и одбирај од најголемите. Грабај, и крцкај заедно со маските, вели, дури да ги заболат вилиците. Имало и некој Бугарин од робијашите, па тој ништо не јадел, ништо в срце не клавал, вели. Само офкал за Бугарија. И го потерале Мирчета да го праша зошто не јаде, да не е нешто болен, вели, и Мирче го прашал, а Бугаринот рекол: „секое англиско јадење за мене е отров, и додека Бугарија страда и јас нека страдам“. Е, не е многу дебел, му рекол Мирче, си раскажува Огнен Ѓорго и џвака, фучи. Сигурно некоја лута пиперка го имаше опалено. Ние со Уља му се пулиме во устата и само ги добираме залаците до тавчето. Ништо не макнуваме. Срамота е жена да лакоми. Не се умира од малку јадење, туку од многу срам се умира. - И после кај отиде, браче Огнене, прашува Уља, кај му се загуби посоката на Мирчета мој? - И после, вели Огнен Ѓорго, ајде, јадете, не снобете се... Не е многу убаво, ама... - Што зборуваш, браче Огнене, велиме ние, да не чуе господ. Сè што е господово е од убаво поубаво, велиме, кај сме виделе ние поубаво? И велиш овдека преспа, а? - Кој, вели Огнен Ѓорго. - Мирче, вели Уља. - Аха, преспа, вели Огнен Ѓорго. - И после, кај отиде, вели Уља, не ми кажа кај отиде. - Никој не знае - каде, вели Огнен Горго. Дури и тој не знае, вели. Зборуваше за некои луѓе што го бркаат, за некои луѓе што убиваат за пари, вели, ама не кажа кои се тие луѓе и што им погрешил за да го бркаат под дрво и под камен. Такви луѓе има многу денес, рече. И рече: „дојде време да се убива брат со брата и никој да не гледа ни пријател, ни роднина. Ебати животот, рече, кога мораш ваков народ да имаш што не те гледа за ништо“. Така ми рече Мирче и си замина. Никој не знае кај замина, вели Огнен Ѓорго, може пак да се вратил во Америка, или во друга земја може да се вратил. Не кажа, вели, ни кај ќе бега, ни од кого бега, ни дали ќе може да избега. Не требаше олку да ти кажувам, вели Огнен Ѓорго, оти ништо радосно не ти кажав. Ама подобро е да си ја познаваш несреќата, вели, отколку во непознато да си ја бараш среќата. - Да даде господ, вели Уља, да даде господ тие што го бркаат сами да си прават куќа!... И за животот и за смртта своја да си прават сами куќа, вели. - Е, многу ти благодариме, браче Огнене, му велам јас, и за јадењето и за умните зборови. А сега да те оставиме со здравје, му велам. - Ама кај ќе одите, нејаки жени, вели Огнен Ѓорго, кај ќе одите сега сами? Пазарџиите веќе си отидоа, вели. 'Рњос-мрњос, не нè пушта. И вистина доцна беше, пред стемнување. А времето е уште несталожено, може некој од страв да те убие. Останавме. Сега што да правиме? Не се седи така, ко фатен во рацете. Жив човек си, треба нешто да преткаш. А работа не носиме. И го прашуваме Огнена Ѓорго, дали има нешто за перење, за позакрпување. Знаеме дека е без домаќинка човекот. И ни даде човекот, со снебивање ни даде. И зедовме, ги засукавме ракавите, му ги исправме и му ги спруживме алиштата да се сушат. Му ги измивме и посатките, му ја изметовме куќата, му суредивме, му сторивме. И ноќта некако ја преседовме. Го менуваме мелемот на увото од Горица и бдееме. Утрото дојдоа други пазарџии откај нас. Со ќумур. Ги чекаме да продадат и се врткаме така на пазариштето, сè разгледуваме. Низ градот не можеш да поминеш од питачи. Отсекаде раце се подаваат, те дрпаат за лакти, за скутина: те молат да им дадеш нешто. А што да им дадеш кога и ти си како нив. Првин молат, те благословат, а после те колнат и тe караат. И така како што стојам, ме фаќа една рака, од недоветра ме фаќа, па ме пушта. Се обѕрнувам: Стојна Ресулоска. Ама ко таа, ко не таа. Бевме една врст, другачки. И таа беше дошла по некоја мака во Битола. Ме загледува жената, се завраќа и ми се доближува. - Мори, жено, ти си Велика, ми вели, или не си? - Мори, јас сум, ѝ велам, ами ти, не си ти Стојна? - Јас сум, вели Стојна и пак ме загледува и со левата рака се крсти, се чуди. И што не ќе се чуди: фустанот како да не стои на мене, како да е наврен на прачка. Веѓите ми се искубале, само уште едно мало жарче ми тлее во очите. Колку да се знае дека сум жива. А и Стојна не е тоа што беше. - Мори, не беше ваква, ми вели Стојна. - Ами и ти не беше ваква, ѝ велам јас на Стојна. - Мори, оти ваква си се сторила, ми вели Стојна Ресулоска. Дојди да те пофатам, вели, да се осигурам дека си ти... Мори, кој ти го расипа олку лицето, вели. - Солзите, Стојно, ѝ велам, и огнот што помина преку мене, ѝ велам, а Стојна само ме пофаќа, како красти и сипаници да фаќа. Ме врти околу себе. Се гледаме и се чудиме една со друга. Ко улави обете, мислиш лепрата не нагризала. А јас, ти велам, ко ветка сум станала, без тежина, без ништо да ми се гледа. Одам ко светулка, уште очите ми се гледаат. - Ами, кога помина она време, вели Стојна Ресулоска, кога помина нашето време? - Било, поминало, велам, живот брз: на една врата влези, на друга излези. Толку има животот, велам, толку. И кога ќе те прашаат: -Која беше? - Никоја. - Кај си била? - Никаде. - Што направи? - Ништо. - Толку е животот, Стојно златна, велам, толку Стојно Ресулоска. - Не сум сега Стојна Ресулоска, ми вели, одамна не сум Стојна Ресулоска. - Ами зошто не си, мори, прашувам и се чудам, да не сум се препознала? - Не си се препознала, вели Стојна, туку сега ме викаат Велјаница Пармакоска. По мажот ми Велјана, вели. - Изумив, велам, изумив дека по мажењето ни се брише името, ни се заборава... Туку, која мака те донесе овдека, велам. - Ги барам воловите, ми вели Стојна, ми ги забраа некои војници и си заминаа. Кој помина, сестро, тој украде, вели, а не беа едни за да се браниш од едни. Правиме така разговор, не можеме да се накажеме. А околу нас врие народ. - Ами, дали паметиш, Велико, ми вели Стојна, дали думаш кога ги зашивавме предниците за да не ни се познаваат градите? - Како не сум паметела, велам, како не сум думала. Уште срам имаше тогаш, велам, да ти покапе лицето, Стојно златна. - Велјанице, ме поправа Велјаница Пармакоска. - Паметам, Велјанице Пармакоска, ѝ велам, како не сум паметела. - Проштавај, вели, проштавај дека ти велам вака. Ама кога ќе ми речеш - Стојна, мислам дека на друг му зборуваш, вели, мислам дека не зборуваш со мене, вели. - Нека ти е простено, велам, едно видување, цел живот ми поврати. - Ами, дали паметиш кога ги пеглавме кошулите со наседнување, со налегнување, ми вели Велјаница Пармакоска. Кај отиде тоа време, кај ни избегаа годините. - „Не старее само џамот“, велам, „сè друго старее“, си спомнувам на Лазора Ночески. Околу нас народот растрчува надолу. Во народот се вмешува и Велјаница Пармакоска. И тогаш се сетив на Уља, јатрва ми. Ме зафати Стојна и Уља ја изумив. А таа стои, малку погоре, ја држи Горица за рака и чека. И јас одам кај Уља и се чудиме со народот што растрчува. И дури се чудиме и нас неосетно не позема матицата, не повлекува надолу кон пругата. А Огнен Ѓорго ни рече: – Немојте нешто да земате, ако најдете. Ништо да не ѓибате, оти Ѓерманците растуриле пари, насолени со отров, вели, и некои сатови што ќе ти пукнат в раце, и некои писалки, пиштолчиња и билии и секакви играчки што можат да те усмртат. Многу деца настрадаа, ни рече Огнен Ѓорго, и затоа не ви треба да ѓибате. Ако видите нешто, забидете го, опулете му се и заминете си. А на пругата, што ќе видиш: купишта војнички казанчиња, матарки, порции, пушки без кундак, железни колци и ногалки од топови и шлемови и што не. Сето истурено, израстурено, сплескано. И плипот народ се качува на купиштата железо, како муви на мрша да се качуваат. Сите одбираат нешто, превртуваат. Ние стоиме и гледаме. Не можеш да се доближиш. Прст и плева. Што е ова, мајко, си мислиме, од кај се донесе ова железо и како се донесе. Пругата е откорната, праговите превртени. За шините дремат врзани коњи и магариња. Од купот слегува Мисајле Ковачот и вели: – Ако сте дошле за посатки, не стојте. Нема ништо здраво, вели Мисајле, ниедна матарка, ниедно казанче, ниедна порција. Дури и лажица нема читава. И оние што излегуваат здрави, вели, и тие се дупнати. Некоја колку еден палец да пикнеш е дупната, вели, некоја колку една игла, вели. Сите тишат, вели, никоја вода не држи, никоја за ништо не чини. Е, ај, ќе се вратиме. Се враќаме пак кај пазарот. Да се поздравиме со Огнена Ѓорго и да си одиме. – Да сте здрави и живи, вели Огнен Ѓорго, оти ми го раскршивте животот. Празник ми оставивте дома, вели, ми ја наружавте куќата, вели и иди по нас, се поздравува. По вторпат, по третпат се поздравува и иди. Не му се дели од нас, му навираат солзи, ама ги голта. Не ги пушта на земја, не остава да му се видат... Јон – Велико, Велико, викам цело село да чуе, Јонице, јунице, викам, свари три кафиња сместа. Чако фрла загребиње и ги прилајува џандарите, јас го карам кучето и им велам: не ве познава. - Нареѓење је, вели Спасое, сето оружје да се преда држави. И уште ми кажува дека треба да извршиме попис на луѓе и на добиток, на живо и на мртво. - Што мирише овако, прашува Јоле, печени пиперки, велам јас, не мирише овако паприка, вели Јоле, може е клечи-турај, велам, или може некој се преобува, од кое кафе да сварам, вели Велика, од најцрното, и се оѕвивам, камо да е така, ми враќа таа. После одиме по куќи и прашуваме: колку машки, колку женски, како се викаат, како се презиваат. Им ги менуваме презимињата. Не може кој како сака да мака. Клаваме ред. Им кажуваме како треба да се викаат. Внесуваме култура прва. Народот е ослепен и оглувен од страв и треба да му се каже кон кај треба да гледа и што треба да слуша. Џандарите се држало на државата. Јоле убаво им објаснува на луѓето да се одвикнат од простите презимиња. Презиме ли е Мисајле Прпуш? Спасое прашува: - Име оца, деда и прадеда. - Татко се викаше Видан, вели Мисајле, а имав еден дедо што се викаше Славе. И имав еден друг дедо што се викаше Велјан, вели. - Други, други, вели Спасое. - Е, имав и еден подалечен дедо што се викаше Станко. - - Одлично, вели Спасое, од данас си ти Станковиќ. Бриши то Прпуш, вели, Прпуш више не постоји. Разумеш? Од данас си више господин, бре, нема више зајебанција, вели Спасое. - Е, па добро, вели Мисајле Станковиќ, од кај знам јас како треба. Одиме така по куќи и исправаме. Влегуваме и во тремот од Дуко Вендија. Дуко наспичува колца и пувка со цигарата. Ние зборуваме, тој само ќе ја поразгори цигарата и пак удира со теслата, ги сложува лактиштата, ги лепи. - Добро, бре луѓе, вели Дуко по некое време, мора да се прекрштаваме? - Повеќе слушај, Дуко, му велам, а помалку зборувај. Не прашувај за работи што не ги разбираш, му велам. - Фала ви што дојдовте да ми кажете како да се викам, вели Дуко Вендија, што е ова, друга вера, а? - Врне, Дуко, денеска, го прашувам. - Не врне, вели Дуко. - Е, ти ќе велиш врне, му велам. Јоле, го гледам, се фаќа за пушката. Сака да го удри. Јас го молам прво Јолета, а потоа Дука. - Немој, бре Дуко, му велам, што ќе изгубиш ако не се презиваш Вендија. Нивите, парите, што, му велам. - Не сакам да се правам магаре, вели Дуко Вендија, се црвени и уште посилно пувка со цигарата. Јоле гледа колку е времето и го распалува со кундакот в плеќи. На Дука му испаднува цигарата од уста. - Мајку ти бугарашку, вели Јоле. - Не е така, бранам јас, само човекот е малку настранлив. - Сутра да ми се нацрта у џандармериску станицу, вели Јоле. Оќу да му узмем меру за свадбено одело. Дуко се наведнува да ја крене цигарата, а ние излегуваме од тремот. Идемо даље. Во гумното не среќава Дуковица. Носи една тиква на глава, а по две во рацете. Петлушка. Подзапира и прашува: - Што е, браче Јоне, што станало? - Ништо, велам, прашај го твојон. Заминуваме, а оддалеку, слушам, Дуковица колне: Огнот да ги изгори, улерата да ги лавне, петлите пејат, јас им зборувам на џандарите, а сакам сè да крака, да мука и да мјаука, гледам да не се чуе Дуковица. Влегуваме во меаната на Доксима Тренчески. Доксим рипнува и нè пречекува, се смее. Вистина кисело, ама се смее. - Дај ракија, велам. - Опери чаше, вели Спасое. - Опрани се, да им го опрам, вели Доксим Тренчески. - Јели бре, де ти је фирма, прашува Јоле и ја спушта пушката меѓу колена. – Зошто фирма, господине, вели Доксим Тренчески, кој ќе чита овдека фирми. – Има да се зна, бре, вели, да није ово коњушница. Како се ти зовеш? - Доксим Тренчески. - Ово ти је последњи пут да се зовеш тако, вели Јоле, да се разумемо. Немој на чело да ти напишем фирму, вели и ја трга ракијата. Речиси ја блиснува. Само ќе подзине и ќе ја истури в уста. И така: Доксим носи, а ние пиеме, се долеваме. Распашана команда. Кога не собираше повеќе, станавме. Од многу седење може јајцата да ни се исквачат, да ни се испилат. Така, ба ми како! Дуко Тренчески дури и нè подиспрати. Се враќам дома, а трпезата ставена. Велика седи и ме чека за вечера. – Кај си, море мажу, вели Велика, чекутка се сторив од чекање. - А зошто ме чекаш, ѝ велам јас, болви за да ти тепам меѓу колена? И ѝ врзувам една шлаканица. Таа се држи за образот и ме гледа како уплашена мачка. - Сношти ми рече, зошто сум легнала, вели, зошто не сум те чекала. – Сношти беше за сношти, велам. – Ох, господе, ох, господе, вели Велика, зошто не ме оставиш ни да живеам, ни да умрам. Јас сум понесреќна и од мртвите, вели. Кој ме проколна толку тешко, господе, прашува, ама господ не ѝ се оѕвива, не зборува. И нему му е страв да не згреши. Еве го твојот господ, ѝ велам, овдека само јас сум господ, и велам, и ѝ врзувам уште една шлаканица. Велика приписнува, надава гласови до Рудина, ја корне куќата. Сигурно многу ја здоболе. Нека плаче... Жените секогаш можат да плачат. А зошто да ме чека? Да ми тури некаква помија со којашто можеш и образ да се измиеш?! Не јади веќе Јон толку танки јадења. Умре тоа. Ајде, налево круг! Ја истурив манџата на катот и си надробив попара со шеќер. Сркам, а оздола почнува да ми се бурбати, некој јазол да ми се заврзува, да ми се накрева. Се накрева и подот кон таванот. И собата цела ми се свртува. Од куќа, надвор ќе ми избега собата... Велика Дуко Вендија се врати од џандармерија и Дуковица цела ноќ го редеше со кромид и со компири по снагата. По изудреното, по набивките. После ќе ги собере кромидот и компирите и ќе му свари манџа на Дука. - Зошто дозволи, море мажу, да го направат џигер Дука, му велам на Јона, како дозволи толку да го тепаат, му велам. Нели своештина сме, велам. - Затоа што е дрвена глава, ми вели Јон, и јас сум уморен за да помогнам. Дај ракија, вели, каде е ракијата да се соберам. Ја наоѓа ракијата и само пие, треска. Или сам или со џандарите. А тие, којзнае со кој ветар дојдоа? Само пијат, само тепаат и само тргаат цигари. Се расфрлаат со сè. Секоја цигара со ново чкорче ја палат. Огнот е пред нив, а не земаат жарче. За секоја цигара - чкрап со кибритот. Да пукнеш од мака. А мојот со нив. Се измена човекот, не можеш да го познаеш. Ако отворам пенџере: - Зошто го отвораш пенџерето, ќе вели, кого сакаш да го видиш, ќе вели, и ќе пие само, ќе отпива од ракијата. - На кого можам да мислам, му велам, сакав само да проветрам. - Не продавај ми шикли за ореви, вели, не сакам и дома да бидам надвор. Затвори, вели. Ако затвориш па: зошто затвораш, ќе вели. Не знам што му стана на човекот олку да се разлоши. Дали лошото го криел за сега, дали досега го замачкувал, не го кажувал. Ко сега што го кажува. Оти вака само еднаш се има прикажано. Ама тоа беше пред војска и пред војна. Уште кога немавме ни родено, ни умрено. На една свадба, не знам на чија свадба беше, очи ми, не се сеќавам, којзнае како ми дојде, како ми избега од уста да речам: – Е, што сакам, на секоја свадба да бидам невеста. - Уба ми ти помијарникот, вели Јон, значи на секоја свадба сакаш друг маж да имаш. Вика и се вцрвува. Му набрекнуваат жилите, небаре гуштерици му скокаат. И оп, туп, ми се наднесува, ќе ме удри. - Не, бре Јоне, велам, пак ти сакам да бидеш зет, на сите свадби само ти да бидеш зет, велам, и се иставам. И вистина не го лажам. Ама вели си ти, не се дува откако ќе се изгориш. Ништо не помага. Се притопори Јон и лут - костен, се врати дома. И една недела не ми проговори. Ми се налути што да не може повеќе. Нож и колеж. Само ја врти главата и фучи. Одвај му дојдоа козите да се смири. Еве, си реков, Велико, пак ти не верувај дека луѓето со чпртест нос не се лоши. Еден ден морало да се каже, да излезе. Било: бог да те чува од потаен жар. И сега пак така. Како тогаш. Не знаеш како да му се опулиш, како да му речеш, како да му пригодиш. Ако се преслечеш во чисто, за кого се преслекуваш, ќе рече. Не смееш ни шамијата да ја преврзеш, ни скутината да ја преопашиш, ако ти избегала настрана. Зошто немаш калци, зошто имаш калци? Не си никако. Шута, целата сум исшутена, не знам што да правам. Не знам што да облечам, што да обујам. Ако ја кренам главата: - Кај гледаш, вели. - Кај да гледам, му велам, кажи кај да гледам, да не прогледам! – В земја, вели Јон, оти ќе се сопнеш. Ќе му речам: - Ајде, мажу, ко сите да излеземе, да поработиме, цел народ е в поле, ќе му речам. Сè е прецутено, прегорено. - Сакаш со некој да се видиш, ќе ми вели, веќе тесно ти е дома, секаде ти е тесно, ќе ми вели, никаде не те собира. - А со кого да се видам, ќе му велам, кој сака да гледа гламна опалена и прегорена, ќе му велам, ама не можеш да му докажеш. Сè му е сомнително. Ако му докажуваш, уште повеќе се разлутува. И си зборува штогоде. Гадна уста на гадна глава. Изменет е. За ништо непотеглив. Еднаш некако, којзнае како, го измолив да појдеме во Росулје. Имавме една магарешка слива за берење. Да не капат сливите поземја, да не ги јаде земјата. Ќе ги нацепам сушеница. Отидовме, ама без шише пак не оди. Ја истресе сливата и си седна во браздата. Се одвали вака. – Сега, ти бери, ми вели, а јас ќе те гледам. Абре, господ да чува, кога имаш улав човек. Не можеш ништо да го прашаш, не смееш ништо да му преречеш. Се плашиш да не излезе зборот настрана. Јас си збирам сливи, претурам од кошница в табла, а тој седи и го накрева шишето, го отпразнува. Си зема сливи од таблата и си мези со ракијата. А таа пуста слива е блиску до патот. Врват луѓе, нè гледаат, се пресмеваат. - Аирлија, велат луѓето. - Амин, вели Јон, бериме сливи. Мене очиве ми капат од срам. Не знам кај да гледам. А и нему очите не му се за гледање. Му излегле ко пукала, надвор ќе му испаднат. Јас пак, господ да ми прости, и го мразам и ми е жал за него. Ми е жал така да го гледам. Наутро, дури не се накашла, душа во себе немам. Да не, нешто, не се разбуди. – Ех, тој е од големото Добро Утро, ќе рече некој од луѓето по патот, по цел ден квачи јајца. А јас си мислам: пусто големо утро. Како еднаш веќе не ме најде мртва тоа големо утро. Да не го гледам веќе ова што го гледам. По една година ми трае денот вака. А пак не му мислам лошо, никому не му мислам лошо. Сè сакам на мене да мавне, да ме смачка. Што ми се криви луѓето, а и Јон не ми е крив. Може и тој не сака така, ама нешто го тера, го турка. Тој натемаго. Го 'рчка, го врти на шикла, на вретено, на што ќе стаса. Не го остава да си почини. А Јон, стопанот мој, не гледа кај го турка, тој натемаго, не гледа дека над голем вис го носи, над провалија. Уште малку да го доведе и ќе го турне. Ќе го ошеврати долу, којзнае каде. Ќе ми стане грев, и ќе му речам. - Зошто, море човеку, пиеш, ќе му речам, зошто така се ништиш? Зошто еднаш не ме послушаш? - Ако те слушав тебе, ми вели, сега требаше и јас да берам сливи! Ај, молчи таму, вели. - Е, ај, ќе молчам, му велам, ама подобро е да онемам. И се свиткувам пак да работам. Сама си зборувам, сама си - слушам. Што ќе правиш: женска сила за на носила. Фатен си, сакат си, нема бегање. А може господ така сака, си мислам. Што знаеш? Може мора да се караат луѓето за да има и тој работа. Да не седи бадијала, да не знае што да прави. Ко Јона мој во браздана. Тој рупка сливи во браздата, а магарето рупка трње на меѓата. Се надгласуваат, со проштение. И почнува веќе да зборува: „магарешките сливи магаре ги посадило, може од голушката на магарешки измет никнале", зборува и веќе не знае што зборува, се губи човекот. И после, што да пренесувам побргу? Него или сливите? А и не е само еден ден, па да го заборавиш. Та, после почна и многу пакост да прави. Се разлоши. Јас запати кокошки - тој заколи ги. Еднаш беше сум ја заборавила вратата од печалката отворена. И влегле кокошките. Му се навртеле на лебот да го колваат. Јон зема секира и една рака пченка и почнува да ги ваби: пире, пире, пире, ги ваби кокошките и која како дојди, фати ја и пум со секирата. Пресечи и го вратот и фрли ја дури онаму. - Ела мртво, пак колвај, и вели на кокошката што се прпелка, и пак фрла пченка. И вика: пире, пире, пире, и ги фаќа една по една кокошките, ги коли. Фаќај, коли, фрлај. Куп. - Сега, искуби ги и испечи ги, ќе ми рече, оти вечер ќе викнам гости. Разбра или не разбра, Ќе ми вели. Ако не разбра и тебе ќе ти речам: пире, пире, и ти ќе влезеш во купчето, вели. Еднаш, ќе го заколеше и Чако, ама не го стаса. Рече дека го погледнало некако накриво. – Да беа живи децата, велам, и тие ќе плачеа за кучето, како тоа што плачеше за нив кога ми умреа, велам. И така, го остави. За исто го отепа магарето. Некако чудно го погледнало и нему му се сторило дека му се смее в очи. И други пакости правеше: на Мравевци им го запали улиштето оти го каснала една пчела. А којзнае дали беше пчела тоа што го касна, и којзнае дали беше Мравевска пчелата. Ништо, јас така само си се собирам, ко гасеница во кожурец и молчам. Си ги подголтнувам зборовите, навредите, сè. И се кинам од работа. Селската работа е амална, ама немам гајле. Работата и во сонот не ме пушта од раце. Па некогаш ќе пие, ќе пие и ќе легне надолу во постелата. Со нозете кон перницата, а со главата надолу ќе легне. Јон мој. - Оваа глава не е за на перница, вели, и после сè реди, си зборува самиот, си прави разговор со себеси. - Имам една рана, вели, некаде внатре, не знам каде е, ама многу ме боли, ме пржи. Умот ми го свалува, вели. А јас не знам што да му одговорам. Ке ми дојде да му се изнавикам, сè да му наблискам. Пијан е, ќе си речам, и утре не ќе знае што сум му рекла. Барем ќе знам дека еднаш и јас се сум му нарекла. Ама пак, си велам: Велико, не вели ништо. Пијаниот и улавиот само лошото го паметат. Молчи си, Велико! Во затворена уста мува не влегува. А да му речам: оти крвта си ја пиеш, оти џигерите и умот си ги пиеш, не знам како ќе ме разбере. А сакам, така одоколу да го помолам да не си го кине срцето. Така ни било заведено од наречниците. Не сакам со лошите мисли да го оставам насамо. И настрана. А тој само си ја спомнува раната. Големата рана што не се гледа. Само големите рани не се гледаат и не се догледуваат. Си знам јас по мене. Не се догледуваат оти се во душата, а душата е секаде до кај што стасува умот. „Ако тревата мрда, а ветер нема, има нешто друго што не се гледа.“ Така велеше Лазор Ночески. Се престрашувам, па му велам: - Со пиење не се враќаат децата, му велам, ако ти е за децата. - Какви деца, вели, кои деца? - Оние што ни умреа, му велам. - Мене не ми умреа, вели, децата тебе ти умреа. О, господи, веќе зборот в грло ми запира ко оскорушка. Ми се одзема. Нешто ме пресекува под колената. Ми се занишува снагата ко удрено дрво со секира. И само барам нешто да се потпрам. Се иставам назадгазум и алкам да се фатам за нешто со рацете. Да си помогнам. За да не паднам. А човекот мој не гледа дека ми се врти собата. Си ја држи главата и си шепоти. – Дури бев млад, вели, мислев дека секогаш ќе има време за она што го немам. Ама времето било лажовно, вели, курва било времето. Се на превара ми зеде, вели, и сега назад не можам, а за напред уште понеможам. Не ми отвора пат за напред, вели. А гледам, пак исто гледам, вели, а ништо исто не видувам. Пак на иста страна се стемнува, вели, а вечерите не се исти. Се околу мене е преправено, испревртено, вели. Кај сум, кај се вратив, вели. Да не го згрешив селото, вели, да не се вратив во туѓо село, во непознати луѓе!? Дај ми ракија да си ја соберам снагата! Тоа па тоа, го вели, го повторува, а мене ништо не ме прашува. Не знае како ми е мене. Мене и не ме гледа човекот, ја гледа само ракијата. А кога е осамен, а не сака сам да биде, ќе почне да си зборува со себеси: се борев, прашува, се бореше, сам си одвраќа. А за кого се борев, прашува, за кого и против кого, прашува, кој е поразениот, се прашува, ама одговор сега не си дава. Знам секој што сака да ме праша, а не знам што да одговорам, вели и само си отпива од ракијата. Ќе отпие, отпие, па ќе се загледа некаде пред себе. И тогаш лицето не му мрда, ништо не му кажува лицето. Само очите му се зголемуваат, му се поткрвуваат и му светат. Пипер му мелат. Ќе навали сонцето, ноќта, и пак ќе отиде на меана. Кај Доксима Тренчески. И таму ќе се долева, ќе дополнува. Се прокуди човекот и не може и да зборува без ракија. Да му се урне гробот на тој што ја измисли! Ковче од ковче да му се разневиди! - Кога ќе ми се сопие, вели, ме фаќа некоја радост, некоја чудна широка радост, вели. И трчам, вели, право трчам, кај срчето. Ќе ја отворам вратата, вели, и уште од врата ме угрејува нешто откај срчето. И го прегрнувам срчето, го кревам, го бацувам. И, кр, кр, кр, ми прави устинката негова на устата моја. А надолу по жилите, вели, ми слегува некоја топлинка, некое топло бубаче ми слегува надолу, вели, и ме лази по жилите, по коските. И убаво ми иди од топлинката, од бубачето, вели, сиот ме разотвора. Се ми разминува. Ме раскопува. Охохо, ќе направам, вели, и ај, доста е, ќе си речам, и за утре ќе треба, вели. Ама штом ќе се вратам до врата, вели, ќе се обѕрнам, не можам да не се обѕрнам, вели, и ќе го видам пак срчето. Ќе ме фати некоја жал да го оставам. Мислам дека некое насолзено око гледа во мене, вели, и чинам пак врати се. Врати се, приповрати се, и после ај, кај Доксима Тренчески, до ниедно време. Доксим не смее да го истера, а Јон не излегува. И не му текнува да излезе. Ќе ме остави сама дома, ко темница. А се закатани и заб ме заболе. Катник оздола. Ме клука, дури в теме ме удира. Не знам кај да се свртам. Напати само Уља ќе дојде да види што правам. Јон ќе појде на меана, а Уља, скришум ќе дојде, ќе ми донесе иљач. И што не кладов. Ај, да пробаме со лук. Ништо. Ај, да го изгориме со лута вода. Малку ќе попрестане. Ама после пак ќе се јават бодежите. Боцка тој со едната нога внатре. Со игли, со ножови, со сврдли боцка и врти. Магла ми пушта од очиве. Е, ај, да пробаме пак со ракија. Држам на забот ракија, а со носот шмрчкам нова ракија. Со ноздрата што е кон забот. Замижувам и шмркнувам од дланката ракија. Се засркнувам, ми се потстемнува и само модреам, зеленеам, побелувам. Разни води пуштам на лицето, разни вапсила. И после ќе подзаборавам на болата во устата, во главата. Ќе стивне малку болката во забот и пак ќе почне да дупи. А месата, непцата изгорени околу забот. Се кинат. Немам место за илач. Уља ми вели да појдеме кај Мисајлета Ковачот. Кај Прпушовци. Знам дека тој нешто се разбираше, на мнозина им имаше извадено заби шупливи. Ми е страв. Ако разбере Јон мој, коските ќе ми ги искрши, в раце ќе му се прошетам. Мене нека ме отепа, си велам, не ми е многу дојдено до живеење, ама ќе го отепа и Мисајлета Ковачот. На права правина. А што ми е крив човекот? Ама не се трпи, не се трае. Ќе се оди. Што сака нека биде. И одиме со развардување, со подзакривање во темницата. Уља држи кандило, му свети на Мисајлета Ковачот. Мисајле ги зема клештите, го префаќа забот и тргнува еднаш, тргнува двапати. На третиот пат, леле мајко, сум рипнала нагоре од столот, ко вејверица сум рипнала и сум го изгребала Мисајлета Ковачот. Цело лице беше сум му го издраскала. И два нокта си поткршив тогаш. Чув само кога викна, како во сон чув кога викна: - Е, бре Велико, очиве ќе ми ги извадеше. - Прости ми, браче Мисајле, му велам после, откако ме пушти имелата, дали го извади забот, му велам. - - Ене го, вели, и ми го покажува забот на подот. - Е. ај, сега да си одиме, и велам на Уља, на јатрва ми. Во умот пак ми е Јон: да не се врати, да не ме најде дома. Станувам, устата ми се полни со крв, веќе не можам од крвта да зборувам. И Уља си оди дома, јас си одам дома. Пак сама во куќата. Седам и не знам дали да го чекам Јона од меана или да си легнам. Снагата веќе не ме крепи. Ако го чекам, ќе рече кого го чекам. Ако си легнам, зошто си легнала, ќе рече. Со кого се среќаваш во сонот, копилешке низаедна, ќе рече и ќе размавнува. Со клоци ќе ме истерува од дома. И јас така на скали ќе ја преседам ноќта, стуткана на скалите пред врати. Ќе седам и ќе слушам како капат јаболката во бавчата. Јаболката паѓаат на земјата, а како по глава да ме удираат. Така ги слушам. И ќе слушам како јазот го удира челото, како ги чеша слабините, плиска. Мислиш, некој на полноќ се мие образ на јазот. И ќе се молам, цела ноќ ќе му се молам на господа, поскоро да ме прибере кај него, кај децата. Оти на земјава нема живот, нема ништо. И децата не ми се јавуваат на сон. Не знам дали вода им се пие, дали турипотпечи им се јаде. А и за Јона се велат луѓето. Оди гологлав, велат, за да не ја скине капата. Натклаваат, придодаваат, го претеруваат човекот мој. Така ќе си редам во себеси и ќе се туткам на скалите пред врата. Сама со ноќта, со ѕвездите. Некогаш ќе дојде Чако и ќе се помитка околу мене. Ќе истрча до поле и пак ќе се врати, ќе клекне пред мене и ќе ме гледа, ќе се гледаме. Некогаш ќе ме види и Уља, ама се плаши да ме праша што правам во глуво време надвор. Што да прашува, кога знае. Сигурно не прашува за да не ме усрами. Само еднаш се реши да ми рече: - Дојди, мори сестрице, кај мене, ми рече. Кај мене пречкртај ја ноќта, нека не те јаде темницата. Јас си ја скрив главата во скутот и ми дојде да ѝ завидам дека нејзе не ѝ се врати Мирче, стопанот нејзин. Што да правиш: од лошо има и полошо. Грешни мисли во грешни луѓе. Утрото ќе ја отвори вратата Јон и ќе ме викне, ќе се мири. Ќе ми вели дека не знаел што направил. А може и да не знаел, ќе си речам. Којзнае и нему како му е, ќе си речам, и ќе се вратам назад. Ќе му поверувам на човекот. Ај, може и ова ќе помине, ќе си речам. Лошото не стои само во еден човек. И тоа ги менува луѓето. Седам така, го чекам Јона. Устата веќе почнува да ми попретрпнува. Седам, ама без работа не се доседува. Ми текна - ќе месам. Отсеав брашно, ги засукав ракавите, го замесив и го покрив со цедилката да кисне. Да нарасте, да стаса. Утре ќе го размесам и ќе го опечам, си велам. И тогаш се сетив на писмото. Во мрачкото беше: кокошките легнати, пред да ме стегне забот, слушам: -Јонице мори, викна некој однадвор, дома ли си или не си, Велико, слушам. - Дома сум, велам, по која река ќе одам. - Ами, оти не се оѕвиваш, ми вели гласот однадвор. - Не сум те чула, велам, нешто заб ме боли. Ти си Дуковице, велам. - Јас сум, вели Дуковица Вендиоска, ти носам писмо. - Кој ќе ми прати мене писмо, велам, зар децата ми порачуваат да си појдам кај нив. - Не знам, вели Дуковица, Дуко го донесе. Во Жван му го дале, во поштата, вели. - Ами, влези дома, велам, повели. - Не сум за дома, вели, немам вечера закрпено. - Е, ај, со здравје, велам и го туткам писмото. Сакам да го прочитам, а не знам писмо. Слеп човек за никаде не е. Да го барам Јон, не знам каков ќе го најдам. Ќе ме напади пред сите. Да одам - да не одам. Море ќе одам, си велам, ме копка писмово. И одам го извикувам. Му кажувам: вака и вака. - Какво, бре писмо, ми вели Јон и се тетерави пред мене. – Не знам, му велам, дојди си, прочитај го. - Добро, ќе си дојдам, вели, ти оди, а јас ќе си дојдам. Сега знам дека изутрина ќе си дојде, ако може да си дојде. Ништо. Барем не ме искара, не ме испади. Утрото го размесувам лебот, а Јон си иди. - Дај го писмото, ми вели Јон. Не го заборавил. - Ене го, на соларникот, му велам, рацеве, до лакти ми се со тесто. - Јон го зема писмото и застанува пред кандило, го чита. Чини почитај, почитај, па, пак, поврати се. Нешто му е познато, нешто не разбира. Матна му е главата. - Што е, море човеку, му велам, што кажува писмото? - Сега ништо не кажува, вели Јон. - Море, оти не кажува, му велам. - Оти ова писмо сум ти го пишувал јас, вели, од фронтот уште, а еве дури сега стасува. Ебати поштите, вели. Чита: „Многу луѓе загинаа, а не знам зошто загинаа. Ама времето е такво. Секој си вели: оти јас да умрам, нека умре оној што сака јас да умрам. Ако беше убава смртта и господ ќе умреше. Или и тој умира со луѓето, со секој човек?“ Чекај, не ова, вели. „До мене загина едно леринче. Се поткрена повеќе отколку што треба и го фати куршумот. Го најде. А пред тоа ми велеше: море колку ми се живее, бре Јоне, да е жив тој што ме оживе, што ме роди. Штом се роди човек, му велам, и нов гроб се отвора. За да живееш не треба да се родиш, му велам, само неродените не умираат. Да е жив тој што ме оживе, ми вели, а ете, сега нема кој да го оживи.“ Слушај го ова! Пак чита: „Речи му некому да ти напише писмо и да ми кажеш како го врзувате животот, како го туркате. И кажи ми колкави се децата и дали те ризаат. И поздрав до тебе и до Ангелета, до Капинка, до Здравка, до Роса и до Ѕвездана. И поздрави ја Уља и кој ќе праша за мене. Вардете се од болести и од непрокопсани војници. Кажи и на Уља дека Мирче не е во Америка, туку и тој е војник." Јон го дочитува писмото, го свиткува и почнува да плаче. – Ебати поштите, вели и рони солзи, ебати поштите! Јас стојам над него со засукани ракави и со тесто во рацете. - Кај скитало досега писмово, велам, кај се меткало толку години, господе? - Човек треба кога ќе се роди да си напише писмо, вели Јон, а кога ќе умре да го добие. Ебати поштите, вели, ебати светот, вели и шмрчка со носот, плаче. Дали од жал, или ракијата го тера? Не знаеш што е, како е. Пустелија наша... Јон По едно големо тепање, луѓето малку се затворија, се закопчаа во себеси. Мене ми се лутат, а не знаат дека само јас ги бранам. Одам од човек до човек, никој ништо не ми зборува. Устите им се полни со колчишта, главите со комарци, којзнае со што! Некој како да ги онемел. Оф, ебаси му ја на тој што ги направи, што ги плукна. Барам нова ракија, а овие ме гледаат како да ја барам крвта нивна. Сигурно сакаат да излезам, ама-наа! Да ми е подобро пиењето без нив, или ќе излезам или нив ќе ги истерам. Знам што треба за нив, ама не можам да им кажам. Не ми текнува најлошото. Сите се тие копуци, не знаат друг пат освен оној што ги води дома. Толку е нивното знаење. Да си појдат дома, да вечераат и да си легнат заедно со кокошките, со добитокот... Одам меѓу нив и не знам што да им направам. Ќе ми дојде некого да го бацам в чело, а веднаш потоа ќе ми дојде да го плукнам. Си се фатил со бумбари лепешкари, тоа ти е... На Голема Богородица дојде сликар и ги сликаше жените, потпрени на рамото од своите мажи. Спасое се сликаше како да чита весник, иако весникот беше наопаку отворен. Јоле го виде детето Шаркоско и вели: Чије је ово прљаво дете, детето ми вели: Што ми рече, стрико Јоне, јас му велам: Те пофали, и детето почна да се радува. Мажите веќе почнаа да шијат брич-панталони, а жените шајачни фустани со црн сатен и со лимби. Почна да се прави и нова џандармериска станица. Со поголем затвор. На секои три села по една џандармериска станица. Народот е немирен: бара правда и кај што нема. Дојдоа и други џандари. Кај да поминеш на џандар ќе се наспичиш, на трн магарешки. Сиот народ е истеран да работи. Ангарија. Да можат и мртвите ќе ги скорнат да помагаат. Некои шарени жени само вртат со опашките и се укаат со џандарите. Јас сум со нив. Ми даваат ракија и ме прашуваат: Јел се буни народ? Кој народ да се буни, велам јас, ова е стадо без пастир, кај ќе го потераш, таму ќе оди. Кај ќе го врзиш, таму ќе остане, велам, им кажувам. Испивам десет, испивам петнаесет, а велам дека уште можам да носам. Ме фаќаат шенци. - Можеш, ми вели Спасое, можеш, али на леѓима. - Ракијата е убава, велам, ако е стара и домашна, а жената е убава, ако е млада и туѓа. Џандарите ги отвораат устите, ко инки, тураат ракија и мене ми ја удираат замбата. Така сум тргнал да се враќам за в село. Одам, а не знам кај одам: нозете ми одат наопаку, и се ми изгледа наопаку. Мислам дека сум го згрешил патот, дека кон друго село одам. Чинам пооди, пооди и запри. Мајката, ќе си речам, селото мое беше нагоре, зошто јас одам надолу? И ќе се повратам назад. И пак ќе запрам и пак ќе си речам, што барам сега назад, ќе си речам, што барам кон местото откај што тргнав? И пак ќе се вратам. Сретнувам еден човек, ме гледа човекот, го гледам и јас него. - Да те прашам нешто, му велам. - Прашај, вели човекот. - А бре, види дали ми се отворени очиве, му велам. - Отворени ти се, ми вели, што зборуваш!? - Ами, оти не гледам, му велам, оти не знам кај одам? - Кај се пулиш кога лажеш, вели човекот, оди и не задирај се со мене. Не играј си, вели. - Не си играм јас со тебе, му велам, туку нозеве мои си играат со мене. Кај одиш сега ти, го прашувам. - Надолу, ми вели човекот. - Е, фала ти, му велам, значи јас треба да одам нагоре. Фала ти што ми кажа кон кај треба да одам, му велам. Човекот ме гледа и се чуди, врти со главата. И бега од мене, се обѕрнува и бега. Тој оди надолу, јас нагоре, ама не се оди. Гледам, не се оди. Ме подгазува ракијата. Стасувам до Скара и нозете веќе не ме ризаат. Се плеткаат, се удираат една со друга и една со друга си пречат. Некој како да ми ја потргнува земјата, како да ми ја истргува од под нозете. Ме опчекорува една широка темница и сум се плеснал на земјата. Крај патот. Во бозјето, во коњскиот пипер, во копривите сум се плеснал. Не знам колку време така сум спиел, ама кога се разбудив, гледам дека уште понегледам. Сè околу мене и над мене е соѕидано. Некој ѕид околнаокол не ми дава да мрднам. Мајката, да не умрев, си велам, ама кога умрев и кога ме закопаа, си велам. И кој ме закопа, дали џандарите ме закопаа, си велам. Може тие и да ме отруја. Којзнае што ми клале во ракијата: лута вода, отров, сода за сапун. Знаев јас за нив, уште кога дојдоа знаев. Не се овие како Витомир, како Милан К. Димиќ од село Мириево, не се како другите. Овие уште џвакано јадат. Некој џган се овие, си велам, избркани од дома се овие. Да не може невеста да извади боска надвор, да го нацица детето. Џандарите зркнале како пчишта, лиги им течат. Ама што е сега мојава работа? Гледам, а не гледам. Закопан сум, а не сум мртов. Да не ме закопале недоумрен, си мислам. А може мртвите, и по смртта, можат да мислат? Мрднувам со рацете, се пофаќам. Да бев мртов, сигурно не ќе можев ништо да помрднам. И ќе смрдев, ко отепан гавран. А јас смрдам на ракија. Ракијата ме тера и да подждригнувам. И душата ми бара вода. Ама од каде вода в гроб? Ништо. Ќе чекам да заврне. Или да ја чекам Велика да раздава за душа. Таа може и дошла, ама јас не сум ја чул кога тажела. Не, не сум мртов. За мртвиот секој прашува: кога умре, како умре, од што? Не прашуваат само за оној што е на умирање. Однадвор слушам чекори. Идат кон мене, се наближуваат. Се притајувам и убаво ги слушам чекорите. Увото ми е залепено на земјата. Почнувам да викам. - Кој е таму, слушам. - Јас сум, велам, не плаши се! - Ама кажи се, кој си, слушам. - Абре, Јон Мегленоски, велам. - Жив си или мртов, слушам. - Не знам, велам, од двете едно. И човекот се престрашува и иди да ме одѕида. – Јас мислев некој ќос прета, вели и ме одѕидува, ги растуркува камењата. Свеста веќе ми работи ко аероплан. Гледам: некој, ба си му куќата; на живот ми направил гроб и ме заѕидал. А не верувам дека бил еден. Ме виделе заспан и ме заѕидале со камењата што ги кршеа за џандармеријата. Прописен гроб ми направиле. - Да знам кои се, велам, со секира би ги бричел. Ама не знам, велам. - Море молчи кога не те заклале, ми вели човекот и си заминува. Јас свртев и легнав над реката Црна. Се потпирам на сите четири. И пијам, пијам, а водата како во некоја кртечина да пропаѓа во мене. Никаде ја нема. Море, ќе ја секнам рекава! Некој голем оган гаснам. И после зедов да се измијам, да се заплакнам. И фрлам вода, ама водата тешка. Како камења да фрлам на лицето. Ах, да знам кој ме заѕида: ќе го вратам пак кај мајка му, меѓу нозе. Убаво ми велат Јоле и Спасое: - Пази Јоне, ти немаш много пријатеља. - Јас имам малку, велам, а вие уште помалку. И од малку помалку имате вие, велам. По два дена го наоѓам Дуко Вендија. Во меаната од Доксима Тренчески. Пувка со цигарата и ја полни меаната со чад. Јас го гледам и ми се смачува да го гледам. - Доксиме, велам, донеси еден котел вода! - Зошто ти е вода, вели Доксим Тренчески. – Да изгаснеме едно запалено буниште, велам. Доксим Тренчески се загледува во цигарата од Дуко Вендија. Овој се досетува и уште посилно запувкува. Огнот му ги подгорува мустаќите, па дури и влакната во носот. Му ги планосува, му ги пожолтува. – Еј, Јоне, Јоне, вели Дуко Вендија, кај беше, а кај отиде?. - Кај отидов, ебамити устето за понадвор, му велам, кај отидов? - Ти си продадена душа, вели, и за тебе уште мрзата твоја работи. И јас не издржав. Умот ми застана. – Кој бре, продадена душа, бамити заврзокот, бамити мајчето што те омачи, велам, и ја кревам масата. Кревам и столови и се што ми се вдаде кревам. И фрлам по него. Ама и тој фрла. И тогаш еден стол се скрши. Не знам дали на мене или на него се скрши столот. Луѓето нè бранат, нè откинуваат. Ама кога го извадов пиштолот, сите се потргнаа. И Дуко Вендија ми го снема. Побрз е и од куршумите. Истрчувам надвор и пукам во ноќта, во ѕвездите. Пукам, и му ја пцујам мајката, мајчето, мамулето, мајчулето. И деца и добици и живина и солпци и козолци. Дуко Вендија бега во ноќта, и селото се затвора, се заклучува. Ги гасне кандилата. Имал среќа што го скри темницата. Им се свртувам на луѓето што трчаат по мене. Им запрашувам и ним зад петици. И тие бегаат колку што ги носат нозете. И уште побрзо. И пред своите нозе бегаат. Ебати народот кој само бега, а на се ти завидува. Се враќам дома и викам: - Послано е? - Послано е, вели Велика. Се пикнувам в постела. Несобуен, нераслечен. И уште не ставена главата на перница, заспивам, се предавам. И сонувам некои бразди, некои води што ги навраќам и одвраќам. Се наведнувам да нацрпам вода, да се напијам, ама штом ќе се наведнам, водата секнува. Кај отиде водата, си мислам, и ја гледам во друга бразда. На едно место ќе скине, на друго ќе се наврати. Па трчам таму. Ама и оттаму ми бега водата. Само што ќе се пресегнам и водата ќе ја снема. Така, трчајќи по водата, се разбудувам. А во устата не знам што имам: дали пепел, дали песок, дали дрвесина. Оган и пламен ми излегува од устата. Устата ми е пресушен бунар, суводолица. – Вода, викам, донеси вода! Велика се разбудува и носи едно стомне од водникот меѓу врати. Ја пијам водата и водата уште в уста се вжештува и испарува. Не слегува подолу од устата. – Носи уште, велам, ова ништо не го гасне. Во мене гори варница, велам, во мене горат стогови слама, плевни. - Ами, нема повеќе, Јоне, вели Велика, ги миев садовите, ја потрошив. - Оди да налееш, викам, зар може и вода да нема. - Ниедно време е, Јоне, вели, кај се оди сега? - Станувај, велам, дури не сум станал јас. Жената ги зема стомните и оди на чешма. Оди и се враќа. - Колку стомни наполни, велам и ги кревам стомните, пијам. - Две, ми вели Велика. - Сега ќе земеш четири, велам, по две во рака. Петлушка. И жената оди, носи. Јас пијам, се гаснам. Огнот е угаснат, ама жарје уште има. Во устата, во грлото, во целата утроба. Велика сака да си легне. – Каде, велам, нема легнување. Сакам сè да наполниш со вода, велам, и грнци и котли и ѓумови и леѓени. Жената пак носи. - Доста е, вели, смилувај се, многу е темница. Целата сум модрици по нозеве, вели, се истепав во темницана. Ова време само лиоти шетаат, вели, ова време никој на име не ти се оѕвива. - Ќе одиш и ѓаволи да играат, велам, да знам и ѓаволи да играат околу чешмата, ќе одиш. - Барем да пропеат петли, вели, да почне да се разденува. - Петлите и да не пеат, ќе се раздени, велам, а ти оди и носи. Целата куќа да ја наполниш со вода, велам, до гуша да ми фати водата. А кога ќе наполниш се, велам, вода ќе носиш со решето. - Ќе ти умрам, вели, од срам, од страв и од горчина ќе ти умрам. - Умри, ба му ја, велам. За умрена жена се добива жива. Ќе земам некоја наветво, велам, макар подносена некоја ќе земам, велам, а јазикот одново ми се здебелува. Ко мивка, ко струшка да имам в уста. Устата мрда, се отвора, ама зборот одвај излегува. Јазикот пречи. Велика И така: само за војната зборува и само пие. И паѓа, се губи човекот. И мене - да ме ненавиди. Ама човек си, пак за него се туфкаш. Цела ноќ си ја тепам главата: каде е, што е? Чекам, а срцето не ме држи. Еве го, ене го - го нема. Па ќе се престрашам, ќе одам да го барам, натемаме натема. Што сака нека ми направи, ќе одам на меана. Сигурно пак таму клинчи, се кости, да се раскости. Ракијата главата ќе му ја земе. Одам, ја подавам главата од врата, а внатре: џагара, магара. Ништо не се гледа од чадови, од угаски недоугаснати. Само некои глави мрдаат и само по зборот ги познаваш. - Да нишаневме на сонцето, вели Јон, можевме и него да го погодиме. - Јас против сите држави сум пукал, вели калајџијата од Крушово и видов дека нема најсилна војска. Најсилна војска е онаа што не пука, вели. - Вие ништо не знаете, вели Јон, вие не сте го мрднале газот од крај огниште. - Да знае земјата да зборува, вели Мисајле Ковачот, не ќе може да докаже, ама нема е. Се спомнуваат силни војски и плашливи војски, се бара правина на кривина, а маката останува. Таман мислиш си избегал од една мака, друга те повлекла. Една опута си врзал, а другата ти се кине. И нова набиеница ти отвора. Нема спас. Такво ни е времето: расклепано, раскуќено, колнато. Вистина само напред оди, ама маките ни ги остава. Зар убавото ќе ни го остави? На секои три села по една џандармериска станица. Се прават, ги правиме. И почна да се претерува светот. Се чу дека сите мажи кои немале работа во Србија, дошле за џандари кај нас. Србија се сели кон Македонија, се шушка, Србија се преполовува. Се прават и српски села. Утре ќе ти речат: „Довде се зборува српски и довде е наше“. Тоа најмногу го зборуваше Толе Грнчарот од Вранештица. Ќе си ги продава грнците и само ќе си зборува, си кажува политики. После и него го лавна кучката. Го најдоа со дупка на челото. Јас ништо не смеам да го прашам Јона. Знам: ако го прашам, ќе си го однесам. Само ќе потчујам така нешто, на поминување. Или на стоење. Како што стојам сега, дури го чекам Јона. Ако влезам, ќе ме направи од лепешка подолу. А срцето не ми дава да си одам. И дремам на вратата, слушам. Јон мој го довел Јошета Свирачот само за да му ја фрли гајдата, да му ја изгази. - Уште со гајди ќе свириме, вели, на гробот да ти свират. Цел свет со виолини, вели, а ние со мувлосана гајда, небаре мрша да ти квичи пред носот. Како некој да ти ждрига в уста, вели и запејува. По него трза калајџијата од Крушево што идеше да ни ги поднови тавите, тепсиите, ѓумовите. Тој знаеше да свири на виолина. Јон мој пее, а калајџијата свири по него. - Што град Смедерево, многу убаво пееше Витомир, вели, ваздан затворено. Србите имаат најубави песни, вели, сву ноќ отворено. Обори, по Црној Гори! Од едната страна пее Јон, од другата Дуко Вендија. И само се меша: Смедерево, што кучиња лаат, затворено, лоши луѓе идат, а калајџијата со прачката само трза по тоа тељовите од виолината. Не знае по која песна да оди, по чии зборови. И после почнува да се крши, да се истура, да се превртува цела меана. Бегам и слушам: не правете ја голема, не газете си на родата, високо небо крај нема, за него е малку и да го убиеш и така. Се враќам дома, да сум му подалеку од очите. Ама, не би час, се враќа и тој така, острелушен. - Оти не спиеш, ми вели Јон. - Ами, тебе те чекам, му велам. - А мене ме чекаш, мајчето твое, вели, којзнае кого го чекаш, вика и почнува да ме клоца. Не гледа кај ќе ме удри. И јас со пиштење му се откинувам и се измолкнувам надвор. И ноќта пак ќе ја преседам на скали. Ќе седам и ќе се пофаќам по нозете, по ребрата, по слабините. Да видам да не имам нешто скршено, шинато, скинато. И таму, на скали ја предремувам ноќта, ја измеризувам. Некогаш ќе ми дојде да ја земам секирата и да му ја расцепам главата. Така, дури спие, дури се порева ко истурена комина. После ќе ми дојде самата себе да се удрам по глава. Како можам така да помислам за човекот мој, за венчанијата моја!?... Ама, дали се трпи моево, дали се искрепува?... Ќе седам и во умот, само ќе им се жалам, ќе им се поплакувам на децата. Ајде, ќе им велам, порачајте ме и земете ме. Речете му на Свети Аранѓел да ме доведе кај вас. За мене веќе нема место на земјава, ќе им велам. Утрото земам да работам. Тој уште квачи, а јас работам... Ќе работиш, и ќе лусниш! Сака да се измете брлогот, да се испере, да се стори. Има секакви збирци. Мора пак да се живее. Црно, бело, ама мора да се жеволи, да се турка напред. И перам, чукам на јазот, зад куќата, брзам да ми се исушат алиштата. Времето е нешто неверно, се буричка, може да ме излаже. Чукам со пиралката и ги плавам алиштата мои и од Јона, се наведнувам, а мачно ми е. Несама жена сум, сакал господ, со проштение. Тешка сум со Родена, ко кош сум, не можам скутината да си ја препашам. Ама нема кој друг да ти испере, да ти спастри. Нели си родено женско - колнато си. Уште мајка, ми велеше: „кога се раѓа женско и стреите плачат“. Јас тогаш не знаев оти така ми вели мајка, ама сега знам... И така, перам: наведни се, исправи се. Јас чукам на каменот, а милото чука во мене. Клоца, ме жегнува. Ама си ја терам работата: ги плавам алиштата, ги цедам, ги спростирам. Викнува говедарот и отрчувам да ја потерам кравата. Трчај ваму, трчај таму, се со трчање. Некои жени ме запираат, ме прашуваат нешто, ама јас не ги слушам. Им бегам. Се враќам да ги доспружам алиштата на драгот. И како што сум се наведнала еднаш така, од многу тежина беше сум... како да го кажам тоа, устата ќе ми се пострупи ако кажам... Е, што е де... сум прднала, ете што! Не знам, може и да ми се пуштило, жив човек си, а и мевот кренат до гуша ми е. Може да ми се украло некако, јас не чув, ама Јон чул за да ме изеде срамот. Јон па, тогаш, многу сакаше скришум да ме гледа од пенџере. Така кога перам наведната. Јас и денеска не ќе знаев, ако не ми кажеше еднаш пијан. А бре, господ да чува и да брани! Ама што ќе правиш: ти ги фатил камен нозете и не можеш ни угоре, ни удолу. И утрината Јон се разбудил и застанал на пенџере. Нема човекот друга работа. Ме гледал така и чул нешто му тропнало. Господе боже, може да му тропнала пиралката, може да џвркнала водата кога ги цедев алиштата, кога ги усукував. И водата кога џврчка, така прави. И Јон излегува, ги накренал ушите, не знам што му е. Мислам од сношти уште не му разминала лутината. Иди право на мене и ми вели: вака и вака. Јас в земја да пропаднам. Ми се запалува лицето. Некоја коприва ме журка по образите нагоре, и ми забрчува главата. Ми врие, клокоти. Отворај се, земјо, мислам, отворај се, земјо, и голтни ме, потрагата да не ми се знае. Поштивијата... - Остави ги алиштата, вели Јон мамурливо, и собирај ја едната нога да куцаш. - Море, зошто да куцам, мажу, му велам, кај да куцам, му велам, не знам ни јас што велам. - Околу куќа, вели Јон, трипати околу куќа ќе куцаш, вели и си ја чеша брадата од рамото, како да трга грибло со сено. - Леле, јас сирота, велам, како ќе куцам олку тешка, како ќе носам двајца на една нога. - Не терај ме да ти велам двапати, вели Јон, и ми се наднесува. И јас видов, невидов, зедов да куцам. Што ќе правиш, нема друго чаре. Куцам и плачам. Солзите си ги забришувам од работ од шамијата и куцам. И пак се сеќавам на зборовите од мајка: „Кога ќе се роди женско и стреите плачат“. Ја наведнувам главата, ја кријам во рамената, во шамијата, ама не се крие. Јон зел паурче ракија и излегол на чардакот. Пие ракија и вика, развикува. Сите да чујат. Да ме гледаат. Нетокму човек, извртен наопаку. И влегуваат луѓе, жени, деца, во гумното, се чудат. Децата се смеат. Јон им кажува што сум направила. Кажувањето негово се верува. Јас само ја потргнувам шамијата над челото, барем очите да ги скријам, да не ги гледам луѓето. - Што ти направи, браче Јоне, со страв му вели Уља, јатрва ми, што ти направи вака да ја мачиш? - Прдна, викнува Јон и луѓето се засмејуваат. Јас уште повеќе ја наведнувам главата и куцкам околу куќа, олцкам во јалиците, под стреите и гледам побрзо да изминам од пред луѓето. Ама куцањето не е еднаш. Еднаш ќе избегаш од нив и пак ќе дојдеш пред нив. Кога сум пред нив, забрзувам, а кога се враќам, куцам побавно, чекам да задамни. Белки луѓето ќе си отидат од гумното, си велам. Ама никој не мрда. Се видело моето. Кога твојот човек нема жал, што бараш да те жали селото. Кај отиде човекот, си велам, кај отиде човекот што порано ме гледаше како гајгурот јајцето што го гледа. И си куцам низ ѓубриштата, под капајците. Кога не ме гледаат Јон и луѓето, ја одменувам малку ногата. Забушавам. А после пак куцам на истата. И чува господ: не ми влезе ни трн, ни срча, ни шајка во стапалото. Не се боцнав, не се пресеков. - Е, сега, го насити народот, му велам, дали ти се наполни душата? Дали ти се наполни душата дека го насити народот, му велам. - Молчи, вели Јон, молчи оти ќе те отепам. - А што ќе загубам, ако ме отепаш, велам, тебе ќе те загубам. Ајде, удри, велам, јас сум отсекаде удрена. Удри, ако најдеш место неудрено, велам. - Не викај, вели. - Ќе викам, велам, сега јас ќе викам, сите да чујат. И господ да чуе, и децата во гробот да чујат. Сите на рака ми умреа, велам, и сите со овие раце ги закопав. Јон го допива паурчето со ракија и слегува в пондила да си ја тепа главата. Си ја удира на коралницата, на јаслите, во ѕидот и офка. Којзнае какви нечисти сили му влегле, ќе си речам, и ќе слезам да го молам да не се тепа. Заборавам што ми правел мене. Како не ми се фрли пришт на устава, си велам. Се колнам, оти така му реков пред малку. Тој само ќе ја поткрене главата, сета со крв и со модрици, и ќе ги овргали очите. Којзнае дали ме познаваше тогаш!? Ме гледа, како смртта да ја гледа пред себе. И јас ќе побегнам, ќе му се скријам во класината зад амбарот. Ами, што ќе правиш: прифатен човек, не знаеш ни што мисли, ни што прави. И, така, чекам да се стемни. А тој ќе се тепа, тепа, па ќе го земе кандилото, ќе го запали, и ќе го клоца низ гумното. И кога ќе го остават лунките, ќе почне да ме бара. – Кај си, мори жено, вели, јави се, мори Велико! Излези, не те тепам тебе, вели, и ме бара в ќевар, в плевна, под скали, на черен, по мутлите, секаде. Ме бара и само вика: моли да излезам. И, мене, ќе ми се сожали некако за човекот, ќе ми падне грев, којзнае и нему како му е, пак ќе си речам, и ќе се истргам од класината зад амбарот. Ќе излезам. И Јон ќе ме погледа, погледа, па ќе го земе кандилото и ќе појде кај Доксима Тренчески, да му тури газија, да му го намести фитиљот. * * * Сега веќе не може толку да носи, да крепи. Само да види шише или паурче и ќе го фати, ќе се опијани. И од ненапијано ќе седне да зборува штогоде. Ќе се одземе човекот и во раце и во нозе и не може ни да се закопча, ни да се почеша, ни од муви да се одбрани. Јас ќе го обложувам со киселини, со кромиди под носот, а тој ќе ми вели: - Отвори го пенџерено, затвори го пенџерено! Нешто ми свири во градиве, вели, овдека вака, ко петле кога пропејува. И ме боли, многу ме боли, вели, и главата ми ја клава во менгеме. - Што те боли, море Јоне, му велам, да одиме на доктур, ако те боли. Да те однесиме во Битола, велам, дошле нови еќими. Од Русија пребегани, му велам. Ќе ти препишат некој рецепис, му велам, ќе ти клаат ижекција. - Не одам, бамуја, вели Јон, нека остане еден доктур понеучен. Знам колку знаат доктурите, вели, ги видов како сечат, како касапат. И мене ми го делнаа прстот, вели, и на мене се учеа. Донеси ми вода. - Добро, Јоне, ќе ти донесам, велам, колку сакаш ќе ти донесам вода, само не пијај отрови, не пусти си ја душата, не пусти ми ја и мене. Еве господ сакал пак да ни донесе радост, велам, наслушај, ко ждрепче клоца, се јавува. На прагот е, велам, уште малку ќе истрча и ќе почне да плаче, да гуга. Славејче ќе ни пее во куќава, велам и одам, му носам вода. - Некоја планина ми седнува на раменава, вели Јон, и ми тежи, ме снижува надолу. Еднипати тежината ми слегува на нозете, вели, од рацеве се преместува на нозеве. Мислам некој ми ги собува панталоните, вели, трга надолу, ми ги трга и нозете. Од крстот, од ципите надолу. И ме втерува в земја, вели, а земјата бега од под мене. Ако легнам, срцево ми трча, трча, па ќе го снема, ќе прескокне нешто и пак трча, којзнае кај трча и од кого бега? Може од мене бега, вели, и после слушам некоја свиња ми ричка, вели, ми копа и ми гровта. Овдека вака, вели, ќе ми ги ископа џигерите, срцето, сгаганката. Дупка ќе ми ископа на градиве, вели. - Ќе ти помине, Јоне, му велам, нема болест што не поминала. Само остави ја ракијата, велам, и остави ги џандарине, му велам. Тие те трујат, му велам, и од тоа никој не ни влегува в куќа. Тие направија така, велам. - Доцна е за други пријатели, вели Јон, било речено, вели, непријателите да ми бидат пријатели, вели и збира плуканици, ама устата му е сува, нема што да подголтне. - Тие да биле арни, не ќе дојделе дури ваму, му велам, заборави сè што било, земи изнаспи се, белки ќе ти се потргне лошото, му велам. - Ми е страв да заспијам, вели Јон, оти мислам дека ќе умрам. А може и да сум умрен, вели, ама луѓето заборавиле да ме закопаат, вели и се притиска на градите, како да крие жива потполошка под дланките. - Што ти е, Јоне, ќе се повратам, кај те боли сега, кај те штрека, му велам. - Овдека, вели Јон, овдека нешто ме јаде, ме гризе, вели, ме тера да се чешам, да се дрпам. Да крпам, вели, да затенам ме тера. Ама тоа што копа не запира да работи, вели, и знам дека не е одозгора, вели, не е ни на градиве, на кожава. Тоа мора да е некаде внатре, вели, некаде длабоко. Може да е во џигерите, во срцето, во сплинката, вели, кај што гровта свињата, кај што пее петлето, вели, којзнае каде е. Веќе не можам да ги носам годините. Не се многу, ама пак не се носат, вели, не се крепат, човече. Ветво алиште не се крпи. – Не давај се, Јоне, не предавај се, го молам, и се крстам над главата негова, над иконата негова. И така дење, така ноќе. Една иста ноќ те темне, една иста ноќ те разденува. Јон ¥ порачаа да одам в џандармерија. Рекле: болен, здрав, можел, не можел, - да дојде. Ако треба и со лазање ќе дојде. Ми кажуваат мене така и јас тргнувам. Може вистина да е многу важно. Одам, а времето само се мурти, не стои на една нога. Се топори да врне. Ќе ја пушти брадата од Свети Никола. Гледам јас по сојките што врескаат на дрвјата. Тие оддалеку го гледаат снегот. Влегувам во џандармеријата, а однатре излегуваат лелеци, пискотници. Се слушаат дури на патот. - Што е ова, прашувам. - Реци ти, вели Јоле. - Јас сум неарен, велам, ништо не знам. - Неко је бацио бомбу, вели, хтео је да нас побије. Види шта је урадио, вели. На тоа излегува и Спасое, целиот распердушен, зацрвенет. Ми се наднесува, ми ја наднесува муцката ко мотика. - Јеси ли чуо, вели, хтели су да нас поруше. - Тоа не е од нашево село, велам, тоа мора да е некој будала. Селаните не уриваат куќа што сами ја ѕидале, велам. - Ја би рекол би, вели Спасое, и се кочопери над мене. Голем е Спасое, неизработен човек. Може со сенката да те турне на земја. Него, чуј Јоване, ти можеш, ти мораш дознати. Ко је био, ко су били, вели. - А кои се оние што ги тепаат, прашувам. - Похватали смо неке сељаке, вели Спасое, али ништа не говоре, сунце им килаво. Тешки бугараши, вели. - Немојте така, господин Спасое, велам, зошто сосила ги правите бугараши. Не чини така, велам. – Ако нису бугараши, вели Јоле, онда зашто не воле нас? - Толку знаат, му велам, да знаат повеќе и за нив ќе биде подобро. Тие не знаат што да сакаат, велам. Тие никого не сакаат, велам. Тие знаат само секира да држат в раце, а не бомби и пушки. - Бем га, вели Спасое, и секира може да те закоље, јел тако? – Тако је, велам, ама тие со секира сечат само дрвја. Пуштете ги, велам, а в ум си мислам; с иба мајката народот, пак се разлоши, се противи. Од една страна ѕида, од друга разѕидува. А може вистина се вратил војводата. Така се чу. Еба ли му ја, дали тој ја фрлил бомбата. Може да е тој. Може да лажеа дека некаде, во некое село го виделе кај го водат врзан со синџири. Ко мечка да водат! Со алки на муцката, на јазикот. Ама јас мислам дека бомбата ја фрлиле селаните кои чувале ноќна стража. Одамна се даде наредба селаните да чуваат стража. И ништо да не пуштат од село да излезе. И идат луѓето, со ред. Ако фатат џандарите некого заспан, ќе го претепаат. А ако сакаат да тепаат и разбуден да го најдат, зашто спаваш, ќе му речат и пак ќе го натепаат. Не чекаат да им кажеш ништо. Тогаш го убија и Давидета Недолетниот. Го виделе качен на едно дрво и му рекле: - Што правиш, ти таму? - Еда, ќе летам, му рекол Давиде Недолетниот. Џандарите ги кренале пушките и Давиде Недолетниот, навистина се кренал кон небото, летнал. Се изгубил в облаци. Никој не поверува дека Давиде Недолетниот е убиен. Сите зборуваа дека летнал, оти телото никаде не му го најдоа. – Пуштете ги луѓето, велам, доста е тепање, убивање. – Ќе да ги пустим, вели Спасое, ако ми пронаѓеш тог бандита. – Ќе попрашувам по луѓето, велам, ќе попрашувам по пазарите, по анџиите. „Најтешко ни е нешто да почнеме“, велеше Лазор Ночески, „а многу полесно да го завршиме“, му велам и влегувам во една од собите. Не сакам да ме видат селаните. Никој не ќе ми поверува дека ги бранам. Селаните излегуваат, слегуваат по патот. Јас ги гледам меѓу решетките од пенџерето. Тие сами си изградија џандармерија, си мислам, си соѕидаа затвор за да бидат затворани во него. И тепани. Спасое и Јоле влегуваат и јас се потргнувам од пенџерето. - Јеси ли видео руљу, вели Спасое, где је она ракија. - Ево је, вели Јоле и вади едно шише од под маса. Пијат и ме нудат. Јас се бранам. Ама пуста прокуда. Не вели ми двапати. Со уста се бранам, а раката ми се пресега. Сама. Ај, уште овојпат, си велам, па ќе се сетам колку пати сум рекол така. И раката си ја собирам. - Не, не, велам, и мрдам со главата, ја стегам устата, а грлото ми помрднува, ми подголтнува. - Узми, бре Јоване, запнува Спасое, неќеш ваљда побацити од мало ракије. - Теби треба више хране и ракије, вели Јоле, видиш како си отањио. - Кожа ти је ко стакло, вели Спасое, могу и кроз тебе видети шта има иза тебе, мајку му! - Узми зато што смо остали живи, вели Јоле и пак ми го подава шишето со ракија. И јас земам. Мечка страв мене... А знам дека со една не можам. Тешкото е дури да почнам. Надвор веќе почнува да паѓа снег. Нешто како лапавица. Снег и дожд заедно. Небото се затвора, до земја клекнува. Да си одам, велам, денот е кус, а времето кучешко, заникадно. – Не заборави што смо се договорили, вели Јоле, и ме испраќаат до врата. Од другата соба пејат другите џандари. Пијано време. Надвор веќе побелува земјата. Небото си го пушта снегот, го отсева нашироко, си го реди ко пердуви. Мек снег за грутки и за во вратот, си велам, и одам сам по патот. Нема ништо да се пресени. Само некоја сојка ќе вресне и ќе го смени дрвото. Паткам така со тетеравење, и некаде кај Стругарица гледам коњ. Човек никаде не гледам. А коњот копа со копитото, буричка со муцката во снегот, бара трева за пасење. Од ноздрите му излегува пареа и снегот му се топи околу устата. На самарот има дисаѓи полни со лепчиња, со кравајчиња, со поскури. Коњот мора да е од попот, си велам, ама каде е попот. Се качувам на коњот, го јавнувам, и земам една поскура. Јадам и го поддупнувам коњот со петиците. Си одам на коњ. Од мртвицата излегува попот и почнува да вика. Се црнее на снегот ко гавран, и вика да го оставам коњот. Јас го свртувам кон попот и го боднувам. Ама попот се уплаши и почна да бега. Од што се уплаши, мајката, си велам, дали си рече дека ќе го изгазам, или ме позна дека сум пијан? Бега преку нивјето, преку мртвицата. Јас му викам да застане, а тој не се свртува, не ме слуша. Со едната рака ја држи камилавката, а со другата само ја поткрева мантијата. За да не му ги препка нозете. Мислиш некој облак, некое клапче магла се тркала по опснежените ниви од полето. По малку го запирам коњот, оти нозете му пропаѓаат во земјата, преполнета со вода и со снег. А и да не е снегот, мртвицата секогаш има гнила земја што не те крепи. Попот сврте кон манастирот и тогаш пак се сетив на отец Висарион. Кога клоцаше како обеспрашена пеперуга. Ебамите, си велам, и го оставам коњот во нивите. Некоја силна дремка ме слегува од коњот. Небаре некој за рамена да ме трга надолу. Седнувам до дабот манастирски, крај патот. Ми се припива вода и земам снег да јадам. Јадам снег и со снег го тријам челото. Снегот ми се топи, како на усвитено железо. А клепките само ми натежнуваат. Пред очите ми се разматува црнината од попот и ме легнува, ме покрива. Сакам да му го опцујам и господ на попот, ама не можам. Зборовите не ми идат. А кога ќе дојдат, ми идат прекутрупа и не можам да ги ставам едно до друго. Да ги изговорам. Потоа не знам. Беше сум легнал на снегот крај патот, и беше сум заспал. Со некој убав и шарен сон. Велика Ми го донесоа дома. Три дена се префрла в постела. Господ да чува: помодрел во ноктите, во лицето. 'Рѓосал. Да не ги фрлил во вода ноктите, господе!? Косата бела, а лицето модро, бакарисано. Сета болест на лицето му е напишана. И очите веќе не му светат. Зајдена му е светлината. Сè е загаснато на него. Треба измет да му правам, а јас не можам. Детето е веќе тргнато, чека на врата. Дупи. Ме вртат болки кај мевот и се оѕвиваат назад кај крстот. Што е ова што ми направи човекот? Ама мене ме изеде јанѕа уште кога тргна кај џандарите. Знаев дека пак ќе го прелажат. Вечерта одам на меана, да видам да не заседнал таму. Го прашувам Доксима Тренчески, а Дуко Вендија ми одговара: - Тој пие со власта, вели, оти власта пие без пари. Сега им кажува кого да го тепаат утре, вели. Ништо не му повратив. Се враќам попарена. Надвор врне снег, треба оган да се завали. А дрва нема ни кој да ми набере, ни кој да ми натрупи. Човекот ми е испуштен, разодврзан во снагата. Собирам трески, корнам од плотот, одградувам од бавчата и запалувам оган. Се грејам и го чекам. Еве го, ене го, го нема. Сигурно пак е некаде паднат на патот. А може снегот да го завејал. Вистина студот е лабав, оти снегот е лапавичав, ама и човекот е лабав, поткопан. Не е тој што беше. Да го барам, кај да го барам вака тешка, ко облак? Може на сред пат да ме стегни, да се истурам. И детето да го испуштам, да го фрлам. Никако не сум. Чинам излези на чардак и гледај, гледај надвор под куќата, ама ништо да ми засенее, да ми се преметне. Небото само си го реди снегот, си шуми, го наклава. Ќе погледам така во снегот: како се качува крај куќите и на куќите, и пак ќе се вратам дома. А нешто само ми вели: оди, жено, барај го стопанот! Зошто ти е дете без татко? Ме штрека една таква намисла и тогаш залајува Чако. Лае, дали лае. Како на дивина. Излегувам и што ќе видам: Мисајле Ковачот му ја зел едната рака на Јона преку рамо и го трга ко везник. Јон се препка, на своите нозе се препка и го завлекува и Мисајлета. И така идат, се нагазуваат низ снегот. - Што е, море мажу, викам и го фаќам и јас под мишки Јона. Да му помогнам на Мисајлета Ковачот. - Молчи, вели Мисајле, уште имал дни. Го легнуваме долу, крај огниште. Кисло е човекот, кијајнца извадена од топило. – Клај му ги во ладна вода прстите, вели Мисајле Ковачот, оти ќе го фати подноктица. Јас носам ладна вода: му ги мрцкам прстите, му ги жулам, му ги тријам и прстите и вратот и ушите. Го тријам и го расобувам, го раслекувам. А Јон само се тресе. Ко прат, ко лист во гора се тресе и му штракаат вилиците. Не може да се прибере човекот, не може да запре. - Море, ба му тоа мајче, вели Јон, се ми се тресе, се ми се ниша. И душата ми се ниша и снагава ми се ниша, вели. - Многу си плитко посаден, вели Мисајле Ковачот, затоа се ти се ниша. На стрмно си посаден, вели Мисајле, се пресмева со Јона мој. - Чекај ќе ти сварам ошавче, му велам, зошто цепев сливи, зошто правев сушеници, велам и одам, барам, клавам да се вари. - Ами, кај го најде, браче Мисајле, велам, што е оваа колнатија? – На патон, вели Мисајле, легнал кај дабон манастирски. Снегот од една страна го топли, вели, а од другата му ја зема топлината. Си идам јас оздола, вели, на еден жванец му ги стегав колцата, му ставав каврани, му ги опточував со шини, со обрачи и со тасои, вели, и гледам нешто ми се црнее на патот. Црно и бело заедно, вели. У ба ја, си велам, каква дивина е она? И малку се уплашив, вели. Чинам пооди и пак поступи се. Подоближи се, па поврати се. Мајката, мечка ли е, волк ли е, вели, знам со снегот и волците слегуваат. Ама волк не лежи и волк не напаѓа на несигурно, си велам, се куражам. Ќе се престрашам, ќе викнам, вели, ако е лиот ќе мрдне, ќе побегне, си мислам. И ја земам устава меѓу дланкиве и викам: Убре аааа, убре аааа, викам и гласот ми се враќа од Крастана, над манастирот. Ова не ќе биде волк, си велам, и мечка не ќе биде, си велам, и одам, му се придоближувам. Викнувам уште еднаш, вели, и гледам снегот се помрднува. Се раскршува снегот и една глава се поткрева. - Што туку викаш, ми вели, што ме разбудуваш!? – Абре ти си, Јоне, го прашувам, абре што си легнал овдека?... Дувот ми го зеде, му велам. Јон само промрморе нешто, вели Мисајле, се подзаврте, се позавитка во снегот и пак си ја потпре главата да спие. - Ајде стани, му велам, ќе замрзнеш овдека, ебаго. - Ела, легни и ти, ми вели Јон, ела малку да поспиеме. После ќе си одиме, ми вели. - Гледам човекот е пренесен, вели Мисајле, не знае каде е, не знае што зборува. Не можеш да се разбереш, вели, а трагите зад мене, снегот ги пополнува, ги зарамнува. - Ти си многу горе, ми вели Јон, или јас сум многу долу, ми вели, дури го молам, дури се наведнувам да го кренам, вели Мисајле Ковачот. - Е, господ да ти даде многу здравје, му велам јас на Мисајлета Ковачот, оти ова добро нема да ти го заборавам. А и Јон нема да ти го заборави, му велам, оти ти го врати откај мртвите. Ти од сред пат го врати, му велам. - Не зборувај така, Велико, вели Мисајле, ништо јас не сум направил. Речи дека човекот си имал ангел, оти ако не беше ангелот со него, којзнае дали јас ќе поминев оттука. Туку ај, да си одам, да се преслечам, вели Мисајле, оти и мене студот ми се вовре низ алишта. - Е, ај, со здравје, браче Мисајле, му велам и му ги отворам вратите, му светам со кандилото и го испраќам. Снегот само си сее и снежинките, ко пеперужиња се збираат околу кандилото. Пламенчето само црцори и само се поткусува. Јас го зачекувам со дланката, го бранам. * * * И дојде неделата, црна и пуста, и јас почнав да се превиткувам. Од рани зори почна да ме ора, да ме кине, да ме корне. Ќе се раѓа кутарето. Му дошло времето. Веќе не стои, не можеш да го запреш. И се виткам јас, а се витка и Јон в постела. Премалува човекот. Господи, си мислам, сигурно студот му влегол в коски и не може да му излезе. Сигурно го насланил во жилите, му го подјал коренот, го попарил. Којзнае колку лошо го има удрено студот, си мислам. Може право в срце го има удрено. Одам кај јатрва ми, Уља, и ѝ кажувам. И дојде жената. И јас одам на плевна, бегам од куќата. Се кријам ко мачка, ко кучка. Се кријам и од Јона: да не го гледам кај што се мачи и да не ме гледа и тој кај што се мачам. Поарно за обајцата. А не знам што му стана: пак ми бара ракија. – Дај ми малку да лизнам, вели, белки ќе ме стопли и ќе ми се развидели. – Не ти давам, му велам, таа ракија до оваа пропаст те доведе и не ти давам. Сакаш лути ми се, сакаш не, му велам. И Јон, вистина, се налути. Мрмори нешто под носот, нешто неразбирливо, ама јас знам дека е пцуење. Само јас знам дека е тоа. Тој да може и ќе стане да ме натепа, ама не може. Му се приплати студот и му ги одзеде и рацете и нозете. Го скукали ракијата и нема што да ми прави. Не може. Му гасне веќе и свеќата на лицето, и така налутен го оставам. Во плевната растуривме малку слама и фрливме едно старо ложниче одозгора. И тука легнав, се расчепатив, со проштение. Студи, ама што ќе правиш: си се нашол. Уља ме напокри и отиде да топли вода. Оди и се враќа жената. Едно задруго се повраќа, ме погледува. Јас стенкам, се напињам и пот врне, ко цвик од торба. Топило сум. Нозете ги собирам во мевот, рацете ми малаксуваат, откинати ми се. - Напни повеќе, вели Уља, а јас претам, ја удирам главата со тилот и Уља не ја гледам. Ги гледам само гредите и гледам некои сламки и некои пајаци што слегуваат по сламките Плетат пајажини над мене, за мене. Потекува и породилната вода и ми се разлева надолу по ципите, по нозете. А мевот само ме превиткува. Ќе тивнат малку болките и пак ќе се накренат. Мислам цревата некој ми ги кине, некој коските ми ги разглобува. – Немој да ми се лутиш, вели Уља, многу ми се молеше, вели. Јас, пак стенкам и напињам и се држам под папокот. Како да вадам ножови од него. - Што ми зборуваш така, и велам на Уља, оти ја слушам, а како да не ја слушам. - На Јона му дадов ракија, вели Уља, многу се молеше. Се молеше ко дете, вели и ја разладува водата што ја донесе. Јас напнувам уште еднаш и нешто како да ми се скина, како да ми се одврза од трбушката. Се испразни сета тежина што ме тераше на болвање, што ми ги кинеше џигерите. Уља се наведна и го подзеде златното дете. Му ја соблече кошулката, му го потсече папочето и му го подврза со конче. После го поткрена. Го гледам над мене, ко цут од јаболкница го гледам. Тоа вреска, целото е омрсулавено, искрвавено од кошулицата, ама за мене е од убаво поубаво. Зограф. Само подрипнува ко џивџан, и плаче. Тоа плаче, а јас мислам дека гугутка ми гуга, ми пее. - Придржи го, така, да го пригледам, и велам на Уља и Уља само го позавиткува и го поткрева над мене. Тоа плаче - ќе излета: го шири и го собира мешето и претка со рачињата. Како да сака нешто да досегне, за нешто да се фати. Уља после ми го зема од пред очи и го замива со млака вода. Го забришува од лигите, од сукрвицата, од ирата моја. И: плук, плук, да не те урочам и да не те настинам, слушам како му вели на детето и го поплукува на обравчињата. После си поплукува и под ноктите свои. И го остава, јагнето до мене. Ми го клава на гради и оди. Јас ги отпетлувам предниците, а таа отрчува да му јави на Јона. По малку време се враќа целата увилена. Ме гледа, и мрда устата, ама збор не пушта, не знае како да ми каже. – Што е, сестрице, и велам, што ме мериш така со очите? - Јон, вели Уља, го прости господ Јона, вели и пушта солзи на предници. - Леле, мајко, велам, како можеше толку да е против мене господ? Еден човек да ми даде, а друг да ми земе, велам. - Писание, вели Уља, било пишано, на лева страна да се радуваш, а на десна да плачеш, да тажиш. - И како напиша господ само за мене така, велам, и како напиша и скарани да се разделиме со Јона? Детето само го подава устето и ме трга за боска, ме удира, шлиба. – Тоа ти е, вели Уља, и плачеме така обете. Се гледаме и плачеме. Солзите ни се среќаваат на лицето од детето. II Пролетното сонце веќе заоѓаше над планината и околу него се собираа некои црвени облачиња што носат кучешки ветар. - Уште еден ден си отиде, рече Роден Мегленоски и уште еднаш погледна во гробот на својата мајка, Велика Мегленоска. - Ете што е животот, рече Дуко Вендија, ништо не е. Пиши, бриши. Ке пишуваш, пишуваш, рече, а смртта наеднаш сè ќе ти избрише. - Еден завршен разговор, рече Роден Мегленоски, животот е еден завршен разговор. - Животот е мачен додека умреш, рече Дуко Вендија и стана да си оди. По него стана и Роден Мегленоски. Бугарските војници излегуваа од училиштето до гробиштата, и поставуваа стражари околу селото. „Сутрин ште трсим шумкарите“, зборуваа некои од војниците и погледнуваа кон планината. „Ќе им се фатите за кундакот“, шепотеше Дуко Вендија, крстејќи се со левата рака. - Зошто се крстиш со левата, праша Роден Мегленоски. - Десната ми е за пред бога, рече Дуко Вендија, а левата за 'бал им пес мајката на овие. - Какво приказвавте с'с мртвите, праша еден од стражарите на разминување. - Ги молевме да станат, рече Дуко Вендија, мртвите да станат, а живите да влезат. Еден војник свиреше на кавалче, едно загубено теле рикаше од преку река. А над селото само се накреваше, само се понакреваше и само се припонакреваше темницата.